Es que sa memòria s’es pas jamai perduda en Provença bassa. Despuèi dos sègles, la legenda de Gaspard a pas quitat d’inspirar òmes de letras e d’espectacle. E meme, i pas gaire a Bessa, en riba dau laus, un “son et lumière” ! Mistral conois "aquéu glari di baus d’Oliéulo" (Calendau, IX) per lo tèxte de Gozlan, que ne’n faguèt un enfant de borgès libertin. Per nòstrei grands e nòstrei parents, representava Gaspard l’enfant dau païs, naissut dins una familha de païsans, botat au brigandutgi per l’injustícia sociala, bèu de sa joinessa e de son coratgi, fòrt de son òdi dei Grands.
Era d’aitant mai lo "Bregand ben-aimat" que lo populari cineaste André Hugon (1886-1960) donèt en 1934 un Gaspard de Besse qu’aguèt un gròs succès. E pas solament per de que lo jogava Raimu. Mesclant un “fait-divers” tragica a la revòlta de Gaspard, lo Hugon fasiá de Gaspard l’enfant d’aqueu paure paisan que de joines nobles, farrestan sur la rota, jutjan, e penjan, com’aquò, per s’amusar. Esquichum rapide (lo drame s’era a-Z-Aïs, e èra pas lo païre de Gaspard), mai que traïs pas la trencadura fonsa entre “lo Pòple” e “lei Grands”, a la velha de 1789.
Ara, lo mielhs per ne’n sacher mai sus Gaspard es de crompar la polida caisseta que venon de donar C.Philibert e J.Dussart. Un film documentari e istoric que duerbe sus la legenda.
Gaspard Bouis es arrestat lo promier còp en 1779, e s’escapa de la preson de Draguinhan. A 22 ans. L’agantan, quàsi per azard, à la Valette, pròchi Tolon, en 1780. Lo menon a-z-Aïs monte la procedura dura un an, e lo Parlament lo condamna : es roat e decapitat lo 25 d’Octòbre de 1781.
Avem, e lo fach es mai que rare, una longa brocadura de 24 paginas, “Su la priso, la conduito eis presouns d’Aï e l’executioun de Gaspard de Besso”. Tèxt ben curios, que d’un costat mòstra ben la popularitat de Gaspard, lo generos, dins un temps que s’estampava pas gaire de provençau, meme se tot lo monde parlava occitan.
“Es segur que jamai Bandi / Avié inspira tan de tendresso”
Lei païsans s’esquichan sus lo trajet per admirar soun “air gaillard”, sa “jouventuro”, e lo pòple de la capitala provençala fa parièr.
“Lou lendeman su lei ounge’houro, / Ah ! pauré Gaspard plouro, plouro. / Eici coumençoun lei tourmen, / Ourdounas per lou Parlamen”
Detalha pas lo poema lei volariás de Gaspard, de l’Esterel au Bòsc de Cujas, “d’in tous lei bouës de la prouvenço”. Es pusleu una condamnacion de la barbariá de la Justícia.
“Veici la sceno de doulour / Que chascun respendé de plour. / Quittas lou mai, quittas lei boulos, / Grands & pichots venes en foulo, / Bessai arribares tro tard / Per veiré lou pauré Gaspard.
Vaqui Gaspard qu’existo plus, / Avié fach trambla la Prouvenço, / Senso secour senso défenso, / Mouerré dessus un Echafaou”.
De segur, avem drech a la moralisacion tradicionala. “Per vieouré en pas, vieouré tranquillé”. Mai comença lo mite de Gaspard, qu’es un afaire provençau, entre Provençaus, entre lo pòple e lo Parlament de Provença, aparaire dei privilegiats provençaus. Devrián pas oblidar aquò aquelei que fan de Provença una comunitat unida e mitica. Tota comunitat viva es conflictuala.
Renat MERLE