Perseguida de mon itinerari lingüistic.
Dins la consciénçia italiana comuna, piemontés e lombard son dialectes italians. Oficialament, an pas la reconaissença pichona dei lengas dei minoritats d’Italia. Pasmens, per lei lingüistas, son parlars gallò-italicas mai pròchis dau gallò-roman que de l’italian.
Ambé un pauc d’aurelha, se perdrèm pas dins un banh de piemontés, lenga bessona. Es pas un asard se lo grand poeta e animator culturau piemontés Pinin Pacòt (1899-1964) publiquèt dins Òc e Marsyas, e siguèt soci dau Felibritge. Avètz bessai entendut lo bergamasc de L’aubre deis esclòps d’Olmi ? Lo lombard pòt semblar una mena d’italian liofilisat, aleujat de fòrças vocalas e finalas, pèta-sec ; ambé sei estrangis familiaritats sonòras e lexicalas, es coma un pònt vèrs l’occitan.
Digression : Lombardia e Piemont son ponent d’una “Padania” granda, que la Lega lombarda, alargada en Lega Nòrd, proclamèt l’an passat “Republica dau Nòrd”. La Lega, que, se fasèm lo bestorn per França, revèla un exagòn bòrni sus çò qu’es pas eu. Tant que siguèt pas una fòrça electorala granda, l’an ignorada lei mediás. Puèi dramatizeron una situacion italiana vista qu’ambé de lunetas exagonalas.
Seriá pecat qu’a travèrs de la “Padania” regardessiam ansin qu’Occitania. De l’acamp I.E.O de Bezièrs a Tr’òc, siam quauquei uns, pivelats per lo laboratòri italian, que pauseriam la question, sensa gaire de ressòn. Fòrça collègas regardavan vèrs Italia que per se congostar d’un pantalh : l’Arcadia dei Valadas, e pas per se carcanhar. Passada la batalha de Milan, l’interés ponchejet : coma la victòria catalana, la pojada federalista de la Lega anonciariá, ambé la fin deis “estats-nacions”, una Euròpa bastida sus la renaissença dei unitats etnicò-istoricas. Ata ... Que, per ne’n revenir a Piemont e Lombardia, dins çò que se jòga aicí, e qu’engatja l’avenidor de la democracia europenca, de que pèsa la lenga ? Aprendrai rèn ais occitanistas de França que coneisson l’Italia, encara mens an’aquelei que vivon dins l’encastre de l’estat italian. Mai bessai quauquei informacions elementaras evitaran a d’autrei de confondre la lucha testarda de la minoritat occitana de Piemont per la dignitat economica, politica e donc lingüistica, ambe leis amiras lingüisticas de la Lega Nòrd.
Piemont e Lombardia son doas regions-nacions istoricas. Ambé sei oficiers reges e sei borgés dinamicas, Piemont fondet l’Italia. E per començar, tot d’una derrabet la Lombardia de l’Empèri austriac. Lombardia Mittel-Euròpa, que despuèi Milan, per lo piéjer tant coma per lo melhor, quitava e quita pas de parlar a l’Italia, dins una foncion economica, intellectuala e politica dei grandas.
“Aj soma” (Li siam) diguet quand entrèt dins Roma Victor Emmanuel II : en piemontés e pas en italian. Piemont e Lombardia fabregueron l’Italia, e li doneron coma lenga oficiala non pas lo piemontés o lo lombard, mai un italian que per Piemontés e Lombards era que “lenga dau dimentge” : si parlava “dialecte” dins totei lei jaças de la societat.
L’anti-dialectalisme dau fascisme i cambièt pas grand causa. Es solament ambé lo “miracle italian”, la TV, lei migracions grandas, que se generalisèt un italian parlat e que lei dialectes reculeron dins l’oralitat. Pasmens lei chifras contentarián fòrça occitanistas. Un sondagi de 1992 dona per Lombardia mai de 52% d’estajants que parlan mai o mens lo dialecte a l’ostau, e mai de 37% que o parlan en defòra de l’ostau. Per Piemont, dona mai de 57% e mai de 40%. Mai de’n pertot, l’italian devèn la lenga unica dei mai joines.
Menaçats mai vius encara, lei parlars piemontés e lombards son dins la situacion de l’occitan de la fin dau segle XIX. E donc congrean d’entrepressas, individualas o collectivas, de valorizacion e de sauvagarda.
Coma per l’occitan, l’entrepressa premiera siguèt d’escriure. D’aitant mai que la tradicion d’escritura dialectala, ben qu’inegala, es constanta dins l’Italia dau Nòrd. Coma dins Italia tota. E tròba son public. Un ostau d’edicion important coma Garzanti publiquèt en 1991, en libre de pòcha, dos tòmes de poesia en dialecte. Es qu’una causa ansin s’imaginariá en França ?
Literatura dialectala o literatura en dialecte ? Au segle XX la causida siguet pas defensa etnicò-politica d’una micrò-nacionalitat, mai explosion de poesia lirica. Ambe Pacòt e seis amícs, tre leis annadas 30, lo piemontesisme, tant marcat d’identitat “nacionala”, afortissèt la dignitat artistica de sa causida de lenga. L’escriture lombarda, milanesa mai que mai, trobet dins lei mudasons de la “modernisacion” italiana, la possibilitat d’un regrelh. Ambé Francesco Loi, “terrone milanesizzato” (son paire es de Sardegna), lo lombard, pastat d’argòt e d’autrei dialectes, es instrument d’una expressivitat nòva e moderna fàcia a l’italian standard.
La cançon permete una socializacion mai ganda : ambe la crisa granda (economica, politica, morala), dins l’Italia dau Nòrd coma dins Italia tota, de joves gropes musicaus recuperan lo dialecte dins una amira de lucha e de dubertura culturala. Ansin d’aquelei Turinés que mesclan piemontés e sicilian immigrat dins una lenga viva.
Meme se recupèra quauquei creators, la Lega es copada d’aquelei sectors. A sa naissença, entre 1980 e 1984, la Lega lombarda èra un grope pichon quasi folkloric, qu’aparava l’especificitat lombarda, e donc lo parlar mairau, coma d’autrei fasián en Piemont. Mandava de còps que i a sei pega-solets ais occitanistas. Discors en “lumbard”, referéncia lingüistica coma pròva d’apertenença ... Li donava tot aquò de resultats electoraus microscopicas. Mai la Lega madurava lei nocions (familieras ais occitanistas politics de Bearn o de Provença) dau territòri sociau d’una comunitat istorica e "d’autò-govern” (pren son nom de la Lega dei ciutats lombardas de l’atge mejan, que se ganheron l’autonomia contra l’emperaire). Lo succès venguèt ambe aquesta crisa italiana, sus aquela cadun ara n’es assabentat. Reaccion de protesta contra l’escleròsi de la vida politica e la falhida de l’estat. Mai subretot perspectivas nòvas de salut, ambé lo federalisme integrau. Un federalisme que s’apièja pas sus lo concèpte de minoritat : “minoritat” vau per lei quatre Occitans perduts dins sei Valadas o per lei sauvatges de Sardegna. Per lo teorician de la Lega, Miglio, La Lombardia, qu’es la region la mai rica d’Italia, e sei vesinas dau Nòrd, ricas tanben, son entravadas dins son anament tant per la “bureucracia” romana e lo regime dei partits, que per lo bolet dau Sud. Donc, “Governèm-nos”. E gardèm nòstre argent. A la clau, desviran l’antic e positiu “modo lombardo” d’estre europenc lei leguistas de Lombardia e d’Italia dau Nòrd : europencs o son, mai dins l’amira Mittel-Europa. Piveladas per la Germania. Coma Croacia, coma Eslovenia. Daumatge per nòstrei doç tenènts de l’aisse Barcelona-Marselha-Milan, e de l’idèia latina

La lenga “padana” dins tot aquò es plus gaire qu’un discors d’acompanhament. L’an passat, lei lengas dei “minoritats lingüisticas” (ansin, per nòstra zòna, dau francoprovençau e de l’occitan), ganheron enfin une reconaissença pichòta : drech d’entrar dins l’ensenhament, d’estre emplegadas dins la sinhalisacion rotièra e dins lei deliberacions dei comunas. Siguèt l’escasença de polemicas duras sus lei dialectes. Fòrça intellectuaus, mai que mai de senestra, au nom de l’unitat nacionala, denegon tota reconaissença ai dialectes “italians”. E una part dei Leguistas reclama per lo lombard o lo piemontés lei drechs dei lengas minoritarias. Lo cap de la Lega, lo “senatur” Bossi, lei remanda a mai de realisme. L’essenciau es pas tres panèus de sinhalisacion en “lumbard”, mai lo poder. Un poder que fariá barri a l’alternativa d’una senestra nòva centrada sus lo PDS. E lo poder, municipau, regionau, bessai nacionau, se ganharà en italian. Un italian populista, pastat de “gergo”, de biais de dire nordistas e de brutalitat ordinària. Siam luenh de la lucha per sa lenga, inseparabla de la lucha politica e economica deis Occitanistas d’Italia. Escrivi aquò a la debuta d’avost. Veirèm ensems çò que vendrà.
Renat MERLE