En 1861, 6 ans après la naissença dau Felibrige, Mistral proclama :
Car, de mourre-bourdoun qu’un pople toumbe esclau, Se tèn sa lengo, tèn la clau Que di cadeno lou déliéuro (I troubaire catalan)
Leis òmes d’aquela lenga se bolegan pas gaire. Trè 1866, Mistral si lamenta :
Ah ! se me sabien entèndre ! _Ah ! se me voulien segui ! (La Countesso)
Tant an pepepiat la cançon ! Mai, se lo pòple seguís pas, dei fidèus la Causa fa dei “Pairs” ligats d’una amistat frairenala. Siam totei d’amícs, siam totei de fraires, siam lei cantaires dau pais, escriu Mistral dins lo primier Armana, en 1855, que pasmens donèt au Felibrige una estructura alencòp decentralizada e autocratica : quauquei centenas de “Mantenaires”dins seis escòlas e seis estructuras provincialas, 50 “Majoraus” ai Cigalas asprament disputadas, un “Capolier” : terminologia rurala (cap de meisson, de tropèu), e nacionalitaria (en cò dei Vaudès, cap de pòple). Sensa que lo rang acceptat dins la frairiá escafa la fraternitat. L’I.E.O servèt l’eime felibrenc (aparament de la sembla-democracia de basa, que cadun li fa çò que vou, e dau “centralisme democratic” : escafament deis “tendéncias”, confusion executiu-legislatiu, direccion nacionala cooptada), mai l’adaptèt au motle deis organizacions exagonalas : seccions departementalas, grand messa de l’acamp nacionau. Lo ligam veritable e interessant es la revista. Dins una estructura mòla ansin, d’escafar lei diferéncias valorisa la fraternitat e l’unitat miticas : s’imagina pas una letra mandada sensa lo magíc “Amíc”. L’universitari “Car Amíc” engatja mens e mantèn lei distàncias dins la caricatura de poder qu’es lo sector universitari occitan, quora “Amíc” t’abolís tota distància culturala, sociologica, politica, etc.
Ne’n va d’"Amíc" coma, dins tot messianisme, de "Frère", "Citoyen", "Camarade", "Compagnon", etc. “L’òme, lo capitau ami preciós”, disiá Stalin, que de còps èra un “humoriste” (coma se ditz en occitan ? se ditz ?). En capitant, la Causa farà leis òmes urós, mai si deu sacrificar lo capitau (uman), per que capita la Causa. L’occitanisme va mai luenh. Se pesan gaire leis psicòdrames de l’occitanisme davant lei tragedias de l’Istòria, la Causa es pasmens capitau mai preciós, que leis òmes devon servir. Fe sens òbra, mòrta es. L’òme vau ço que fa per la Causa : de l’òbra militanta “de basa” au cap d’òbra qu’afortís la vertut de la lenga.
L’aparament de la Lenga a permés de malhums de rescòntres positius, de còps que l’a non esperadas, e d’amistats fòrtas. Mai despuei 150 ans, ai niveus relacionau e organizacionau, coma dins tot messianisme tanben, que d’indiferéncias, de gelosiás, de còps bas, entre “Amícs” ! Que de narcissismes afrontats ! Vertuts de l’individualisme occitan ? Sèrve en ren de si lamentar. "Amíc" es pas revirada exacte d’"Ami". E dirèm de l’"Amíc" occitan coma J.E.Brown dins “D’unei l’aiman caud”, quora J.Lemmon li avoda qu’es pas sa “girl” mai un paure contrebassista : “Nobody’s perfect”.
Ara que crisa, reajustament ideologic de la “nòva societat” fans triomfar leis comportaments individualistas, sembla mai que mai necite lo referent collectiu d’Amic. Mai dins la clartat. Lo lassitge davant lei garolhas, en escafant lei garolhas, escafa tanben lei linhas de fòrça ideologicas sota d’afrontaments personaus o organizacionaus. Amistat e Unitat ? Per de que faire ? Estènt que, despuei totjorn la lenga es aparada per de gents de sensibilitats culturalas, politicas, etc., fòrça diversas (e mai se, segon lei periòdis, tau mitan sociau es mai representat, tau corrent politíc mai actiu), Felibrige, I.E.O son nacionaus. L’a de tot. D’aquí la tentacion eterna de transformar leis associacions en estructura unica, persquier d’un partit “nacionau” que fariá ges de politica ! Ara Provença e Gasconha ne’n son un exemple bèu.
D’aquí doas tieras de questions de granda banalitat :
1 - Es desirable un moviment culturau totalisant ? Parlar occitan, es que dona comunicacion veritable entre de gents qu’apartenon a de realitats diferéntas ?
2 - Perqué fasem pas jamai l’istòri dei causidas, deis andronas, deis afrontaments ideologícs dau passat, e mai pròchis ? Nos pòdon pas ajudar ? De quntei cadenas nos desliura la Lenga, a l’auberga espanhòla de l’anticentralisme e de l’identitat ?` Bessai que clarificariá ansin “Lo” moviment son rapòrt a l’individu e a l’ideau collectiu. Bessai que responsabilitat e libertat individualas capitarián mielhs dins d’òbras positivas. Ne’n tornarem parlar.
Renat Merle