La pojada dei nacionalismes en Europa dona tot son interès au simposium internacionau (Rouen, 1992), que lei Editions sociales venon de ne’n publicar lei actes : Nations, nationalismes, transitions, XVIe - XXe s. Renat MERLE, istorian, i era convidat, vistas sei recercas dins lo domeni occitan.

— Vòu dire aquesta convidacion qu’Occitania es plaçada dins lei entitats nacionalitarias, realas o virtualas ?

— Se s’embarrèm dins lo classament etno-lingüistica “nacions realisadas / en gestacion / avortadas”, perdèm en comprenènça dau passat coma en dubertura d’avenir.
Ara saup “l’oneste òme” que França se faguèt d’absorbir pòples e tròçs de pòples. Mai la recebe en Tot constituït par l’adesion ciutadana e l’unitat lingüistica : tolera la diferéncia qu’en ierarquia “région-Nacion”. Afortir son identitat relevariá dau separatisme (Corsega per ex.) : la part vòu devenir un Tot.
Aqueu rapòrt a la nacion, lo pausa autrament l’occitanitat. Transcendís lei regions (si parla occitan dins mai de 30 despartaments). Mai dins sa glòri d’autre temps siguèt pas enclausa dins un estat occitan unic. Liguèt pas sa renaissença moderna a-n aquela d’un estat occitan. Adjudèt d’un biais especific a formar la nacion francesa (guerras de religion, Revolucion). França sacrifica la cultura d’òc, sensa veire que que si mutila. Nacion que s’es vouguda tot d’una constituïda, França saup pas estre una nacion constituanta que respecta de causidas d’apertenença non antagonistas.

— Mai en retorn sembla pas l’occitanisme sembla qu’una consciéncia residuala clavada, o una diferéncia protestatari, levame de division ?

La crisi afortís lo replegament sus de rasigas miticas, e la paur de l’Autre. Pervertis totei lei sentiments d’apartenença.
Vesètz coma França recebèt lei “liberacions nacionales” de l’Est. Lo salut premier teniá a sa vision nacionalista : una lenga, un passat comun, una nacion. Ara fan paur aquelei nacionalismes, que la contagion deis espetaments es a nòstra pòrta (Italia per ex.). Mai si refusa lo nacionalisme deis autrei sensa metre en causa lo sieu.
De tornar au sorgent l’occitanisme se desgatja d’aquelei confusions redobtablas. Perpetua en plaser e dignitat una paraula populara, viva fins ai annadas 1950 per transmission orala. Assegura tanben una especificitat culturala renovelada : lei Trobadors que fonderon la cultura d’òc articulavan de valors umanistas nòvas a un fach literari nòu que, a la diferéncia dei literaturas naissentas de França, Espanha, etc., se sosteniá pas d’una finalitat nacionala, d’una morala de poder, se pausava pas en lenga d’estat.
Constituanta et non constituïda, la comunitat occitana se fonda d’una practica volontaria non centralisada, non d’una logica de poder. Ansin pòt portar una aspiracion democratica novatritz, dins la dialectica de la causida individuala e de l’espandiment collectiu. Es, au sens lo mai nòble, culturala.

— Pasmens exista un occitanisme politic ?

— A la diferéncia dau catalanisme, aguèt gaire de supòrt sociau l’occitanisme. La borgesiá e lo pòple lo vegueron pas coma un otís dins sei afrontaments, que l’encastre e l’enjòc eran l’Estat-Nacion eficaç. Se lei notables laisseron lèu de caire son occitanitat, paisans e obriers la garderon longtemps, sensa se reconoisser collectivament dins una revendicacion linguïstica. D’unei occitanistas parleron per lo pòple, au nom dau pòple. En fach, cercavan, en van, un supòrt sociau e institucionau. La desesperença de rescontrar pas aqueu supòrt posquèt menar a “l’entrisme” de senestra, coma de drecha, fins au petainisme. Congrelhet tanben un populisme gropusculari. Quista que rebomba de lònga sus de solucions miracles : ara l’Euròpa dei regions .... Pensi pusleu que l’astre de l’occitanisme es pas de s’embarrar dins un ghettò, o de cercar de solucions tecnicas, mai d’estre un levame d’avenir democratic per França e Euròpa.