La Seyne sur Mer

Accueil > Francoprovençal : France, Italie, Suisse > Francoprovençal généralités > Mon itinerari francòprovençau

Mon itinerari francòprovençau

jeudi 13 août 2020, par René MERLE

Mon itinerari francòprovençau - Occitans, revista de l’I.E.O, junh de 1993.

Vaquí lei vacanças, e bessai la possibilitat de rescontrar la lenga que, despuèi que la baptejèt l’Ascòli i a mai d’un sègle, lei lingüistas sònan “francòprovençau”.
Es per l’escrich qu’auretz tot d’una pròva de sa (misteriosa) existéncia : de cronicas dins lei jornaus, de còps que i a de libres dins lei librariás d’estiu, entre la guida dei passejadas e la cosina regionala.
Per l’entendre, es un autre afar ! Ausissèm pas gaire l’occitan sus la plaça : pasmens exista. Ansin dau francòprovençau de França (qu’es a l’origina de l’accent “Ròse-Alps”) que per lo monde es de patés, o de forezian, delfinés, lionés, bressan, savoiard, jurassian, eca. Quand viu encara, es lenga (rurala) de la convivialitat locala, que si parla gaire davant “l’estrangier”. Parièr dins lei Cantons soïssas de Ginèbra, de la Vaud, de Neuchâtel. Mai ai raras dau Levant, dins lei Cantons de Friborg e de Valais, dins la Vau d’Aosta, es lei gents qu’ausiretz, se sabetz escotar. Me remembri la gròssa sospressa qu’agueri de l’entendre “per de bòn”. Avans, aviáu que de “flashs” : dos mòts subluminaus entre lo gardian e un tipe que montava lei provisions, dins un refugi de Savòia, o sus la neu de Mauriena entre un monitor “look” modèrn e un “perchman”.“Estrani familiaritat” d’entendre aquò en boca de “ponchuts”. Pas mai. Eri joine, consciéncia etnica zerò qu’aviáu pas legit Fontan ni Giordan, sabiáu pas res de l’arpitan (alias francòprovençau), e pasmens ausavi circular dins leis Alps ! M’arresteri un còp dins l’ostalas mussolinian de betum, sota lo pertús dau Grand Sant Bernat. Toristas, camionurs, eca. E un fuble de monde “normau”, pas vielhs, que fasián petar una lenga estranja, mieuna e pas mieuna. Demandèri (en italian) au patron que m’expliquèt (en francés) qu’era lo parlar dau païs, qu’agradava en totei. Una aficha convidava lei “meinats” a la festa. Premier rescòntre amb aquesta “Meca” dau francòprovençau qu’es la Vau d’Aosta e sa socialisacion tranquilla. Agueri lo cop de còr per aquela lenga autra, e pròchi, que per ieu es “la bèla estrangiera”, coma l’escriu I.Gourgaud dins un beu recuelh de poesia bilenga (occitan e francoprovençau).
Aguetz pas paur, vos farai pas un cors de vacanças sus aquela lenga naissuda dau latin a l’entorn de Lion e de Ginèbra, que siguèt pas jamai lenga d’estat, que portèt ges de literatura, de consciéncia istorica, e donc gaire de mobilisacion per l’aparar. Nimai vos vau pas descriure seis especificitas en rapòrt au francés e a l’occitan. Mai es clar que serà pus familhiera a l’occitanofòna qu’au francofòna. Musica de la lenga : lo francofòna quicha sus lo “Za” de “La Clusaz”, lo francòprovençau e l’occitan quicharan sus lo “Clu”. Parli pas dau lexic, qu’es talament pròchi. Mai vos faguetz pas de marrit sang, bravei francoprovençaus, volem pas (encara ?) anexar vostra lenga, a la granda Occitania que ne’n pantalham totei. Nimai lo retò-romanch e lei parlars galò-italicas que ne’n parlarem un autre còp se voletz.
Simplement dirai ai legeires d’Occitans ! que la frequentacion dau francòprovençau a poscut à l’encòp metre en causa e enriquir mon occitanisme. Me permetèt de mielhs situar mon occitan, entre d’un latz lo catalan, son sentit nacionau, son oficialitat, sa normalisacion, d’un autre latz lo francòprovençau, sa conciéncia “patésa”, son espetament, son abséncia de sentit nacionalitari.
Leis mantenaires dau francòprovençau an pas paur dau mòt “patès”, qu’es per elei lo parlar especific, rigorosament codat, de l’endrech. Es sus aquela nocion que fonccionan lei clubs de patés en França e en Soïssa, e tanben l’ensenhament e un usatge public parà-oficiau dins la Vau d’Aosta. Lei gents que publican o fan totjorn dins “son” patés. Exista pas un francoprovençau normat e generau, nimai una “nacionalitat” francòprovençala.
Empacha pas un recampament (escambis, festa anuala dei Patès, una mena de Santa Estèla), que, a chivau sus tres estats, pausa d’un biais originau e positiu lo rapòrt ai estats, ai nacions, a l’Euròpa. Es clar qu’aqueu recampament es facilitat per la consciencia alpina, entre Valais, Val d’Aoste, Savòia. Es mens evident quand se li mesclan de Forezians o de Bressans : aquí la basa es ren que lingüistica. Lei causas son encara complicadas ambe lo rapòrt au francés. En França, lo francoprovençau, coma l’occitan, es estat manjat per lo francés. En Itàlia, a resistit coma lei autrei dialècts. Savòia es donada a la França en 1860, a despart de la Vau d’Aosta. Ara, d’un caire dau Mont Blanc, lo patés es quasi mòrt, de l’autre es viu. Lei mantenaires savoiards luchan contra la dominacion dau francés. Aquelei de la Vau d’Aosta meton patés e francés dau meme costat, contra l’italian. La Region, oficialament de lenga francesa, e governada per lei autonomistas, sostèn lo patés : mi regaleri de veire de centenaus d’enfants deis escòlas cantar e jogar au Concors Cerlogne. E se passatz per Aosta, visitatz lo beu Centre francòprovençau de Sant Nicolas, comprendretz mielhs. Mai la Region envisaja pas una oficialisacion dau francòprovençau e de son ensenhament. Lo francés garda tot son rang.
En Soïssa, a l’entorn dei centres (protestants) de Lausana e Ginèbra, la situacion es parièra qu’en França, ambe bessai mai d’alienacion dins la ierarquisacion diglossica. Lei Cantons, que son pasmens d’estats autonòmas dins la Confederacion, imitan la França. Siguèri convidat a Ginèbra a la ràdio e davans una societat savanta, mai coma “istorian dei patès soïssas” e non au nom d’una realitat culturala presenta.
Lo “patés” viu encara dins lei cantons (catolics) de Friborg e de Valais, mai aicí siam ai raras de la germanofonia (lei dos cantons son bilengas), e lo patés es, dau costat dau francés, marca istorica d’especificitat davans l’alemand. Lei mantenaires se vòlon Felibres. Aparan lo vèstit , parlan a la ràdio, escrivon, mema en privat : vèni encara de recebre una letra en patés. Mai i a pas d’oficialisacion a la Romancha. Aicí tanben lo francés a tota la plaça.
De pertot, leis francòprovençaus utilisan una grafia iper-fonetica (a la francesa). A pas gaire empachat lo francòprovençau de morir. Pròva que es pas l’empacha d’una grafia “savanta” que gena lo mantèn d’una lenga.
Alora, l’avenidor ? Quau pòt estre lo famós supòrt social que lei Catalans an trobat e que lei occitanistas cercan encara ?
M’agradariá per mon ròdol provençau e aupenc d’atlas lingüistics tant bòns coma aqueu de Lionés (P.Gardette), e de Jurà-Alps dau Nòrd (J.B.Martin, G.Tuaillon). Lou Glossari dei Patés de la Soïssa Romanda trabalha despuèi de generacions : n’es a la lettra E. A Z, quant restarà de locutors ? En de que serve lo trabalh universitari s’es plus que dissection dau cadavre ?
Lo bestorn per l’istòria nos mòstra que l’expression francòprovençala siguèt de lònga “municipala”, clavada dins la ciutat o lo terraire. Au sègle passat, aquest enrasigament estrech capitèt pasmens dins doas dralhas onte lo supòrt èra mai larg.
Una es originala, e n’avem gaire d’equivalent en occitan : l’obrier-lampista Roquille, e quauquei autrei, meton lo parlar natau au servici de la consciénça de classa naissenta : Breyou denoncia lo chaple dei Canuts en 1834, lei Pereyoux sosten la premièra cauma dei minurs de Lèira, en 1840. Siguèri convidat dins Leira per presentar la reedicion de Roquille. Lo resson era evident : respèct dei luchas obrièras d’un còp èra, nostalgia de la conivença patésa. Inaugureri una nòva bibliotèca Roquille mai cu li parlarà encara francòprovençau ?
L’autra es l’afirmacion literaria “nacionala” : A Friborg, lo parlar natau “nacionau” pòrtet una entrepresa que, ben avans Mistral, evòca lo melhor dau Felibritge. Siguèt sagatada per la critica soïsssa e francesa, e tornet a l’embarrament localista. Encuei, la literatura francòprovençala dona de capitadas bèlas, onte lo lirisme s’enrasiga dins lo microcòsm per mielhs tocar l’universau. Ansin per exemple a Aosta Eugenia Martinet ièr, Marco Gal encuèi.
Es clar que l’avenir dau francòprovençau, que dins son sentit de comunitat lingüistica francòprovençala fa l’economia de la dimension “nacionala”, tèn a aquesta dialectica de l’enrasigament dau pichòt païs (de còp que i a dotat d’una relativa autonomia politica) e de l’universau.
Renat MERLE
Pichòta bibliografia e adreiças utilas :
CENTRE d’Etudes francoprovençales René Willien, Saint Nicolas, 11010 Aoste, Italie.
M.GAL, Ëcolie, Centre St Nicolas, 1991.
GLOSSAIRE des Patois de la Suisse Romande, 6 avenue du Peyrou, CH 2000 Neuchâtel.
I.GOURGAUD, La fenèstra e la nuèch - La finetra e la not, Poésie Velay-Europe, 4 Traversière du Consulat, 43000 Le Puy.
P.KNECHT, “La Suisse Romande”, La Suisse aux quatre langues, Genève, Zoe, 1985.
E.MARTINET, Poèmes choisis, Centre St Nicolas, 1990.
ROQUILLE, Breyou et so disciplo, Lo Pereyoux, 1990, S.E.H.T.D, 83500 La Seyne.
R.MERLE, “Foyers d’écriture : Bresse, Bugey, Forez, Grenoble, Lyonnais, Savoie, Suisse” in Une mort qui n’en finit pas ?, MARPOC, 1990.
R.MERLE, Une Naissance suspendue, l’écriture des patois suisses, SEHTD, 1991.
G.TUAILLON, Le francoprovençal, Aoste, Musimeci 1981.

| | Plan du site | Suivre la vie du site RSS 2.0 | SPIP