Quora, l’a quauqueis annadas, ambe quauqueu colègas, lanceriam l’idea de ce que devenguet l’associacion acamp, eri convincut que, amaugrat sei differencis d’interes, de causidas, de practicas, era necite de recampar les afogats de la lenga e de la cultura nòstras. Recampar sur d’objectius clars e non sus d’unanimismes faus.
Es que mon experienci tota d’occitanista culturau, e mai que mais d’ensenhaire de provençau dins les cors publics de La Sanha de mar, dins les annadas 70, me mostret que dau rescòntre, es a dire de la diversitat, naisse lo vam, que fa avançar lei cauvas, perdeque lei fa bolegar, e d’aquela bolegadissa sanissa n’avem mai que mai de besonh encuei, que se nòstra lenga malauteja totjorn, se podem pensar que, d’aici quauqueis annadas, seram bessai lei derniers de la parlar dins una Provença europeanisada, podem tanben constatar un interes noveu, e de còps que l’a, gran, per tot ce que pertoca a la lenga e a la cultura nòstra. E auquest interes, de segur, pou pas mancar de s’apielar, ben ò mau, sus una compreneson, e de còps que l’a, sus una descuberta dau passat nòstre. N’avem de besonh dau passat, per faire tirar, per anar d’avans. Que va sabetz, quora menam l’autò, s’agacham per davans, gardam totjorn l’uelh darnier, dins lo retrovisor, ò sabi pas coma se ditz en provençau.
Es per aco que siau venu encuei vous parlar d’istòri, vos entretener de la recerca istorica en Provença, en me limitant ben entendut a çò que pertòca la situacion de la lenga e de la cultura nòstras. Encara que l’auria un fum de cauvas de dire sus lo reste mai n’avem pas lo temps per encuei. Mon prepaus portarà pas que sus lo perido de l’istôri moderna, esperi qu’un autre còp porem parlar de cauvas fòrça f&orça interessantas que si fan sur l’age-mejan, e sus lei egles 15, 16, e 17.
Se va voletz, despartirem aquesta pichòta reflexion sus aquela recerca istòrica en très parts, en tres morceus. D’en promier, quntei son leis amiras d’una recerca ansin, qunta son lei perspectivas. D’en second, quntei son lei mejans, leis aisinas, lei biais de travalhar. E enfin, tresencament, quntei son lei resultas e lei perspectivas.

– Leis amiras.
Mi sembla que fau destriar la recerca de conoissença pura, e la recerca que si vou militanta, au bòn sens dau mòt. A la limita, quauqun que fa de recerca per la recerca, parlem meme pas d’aqueu que fa de recerca per sa pichòta carriera universitari, per sa pichòta glòri, per son pichon poder de pichon notable culturau, mai metem un linguista, un istorian onestes, pòdon faire d’estudis serios sus la lenga tala coma si parlava, tala coma s’escrivia dins un temps. Farà de publicacions dins de revistas universitaris especialisadas, e vaqui tot. Dirai pas que se garça dau destin de la lenga, de sa vida presenta, de son avenidor, mai fin finala es aquò. Ansin podem veire chasque estiu d’estudiants alemands que venon comptar lei provençalismes dei locutors miejornaus, podem liegir dins lei publicacions saberudas d’Allemanha d’articles ponchuts sus lei nòstres escrivans d’antan. Ansin vesem un fum de collòquis acampar de mai en mai fòrça especialistas d’Europa tota sus la lenga nòstra. Mai es vesedor qu’aquelei gents, qunte que siegue son serios, ò de còps que l’a sa manca de serios, an pas coma amira l’aparament, ò lo retorn en circulacion publica de nòstra lenga. Vivon pas tant ambe lei vius qu’ambe lei mòrts, mòrts per totjorn. Ansin, vigueri de desenaus d’especialistas mondiaux acampats a Turin e a Montpelher dins de colloquis : sus cinquanta communicacions, l’avia quaranta cinq sus lei trobadors, e quasi ren sus lo passat pròchi ò lo present, a despart de generalas vuejes ò d’ideologias esterles.
Va diu tranquilament : es pas d’aquesta amira qu’a de besonh la recerca nòstra. Co qu’es necite per leis afogats e leis aparaires de nòstra lenga, es una recerca engajada, au servici de çò que fau ben nomar la causa. Lo cercaire deu sacher a la lesta vulgarisar, au sens bòn dau mot, sa recerca. Deu de lònga trabalhar ambe totei lei que, e sovent que l’a d’un biais de forniga, cadun dins son caire e sensa faire de bruch, òbran per la lenga e son avenidor.
Fa que aqueste cercaire pou pas estre embarrat dins son bureu. Deu si bolegar, anar monte l’a la demanda culturala, e non pas monte l’a la respectabilitat universitari, la publicacion a la mòda, e lei dardenas. Per eisemple, per parlar de çò que coneissi, ai participat a n’un fum de coloquis universitaris, monte mi troberi solet, mai ò mens, ò embarrat dins una procedura estrechona de ierarquias pesugas e de reconeissenças personalas. Ai agut dins aquelei colòquis lo plaser de descubrir, de còps que l’a, de reflexions e d’avançadas de la coneissença fòrça interessantas. Mai de còps que l’a tamben e tròp sovent, li rescontreri lo vueje, e la molineta universitari que passa tot dins sa mecanica. Braveis occitanistas, braveis provençalistas, garatz totei vòstrei papafards : de segur que d’aici detz ò vingt ans, l’aurà un pròf. de fac. que mandarà un de seis estudiants lei cercar per faire une diplòme que servira pas engrand cauva, en despart de sa carriera.
Es per aquo que, coma ben d’autrei cercaire engatjats, se voletz, siau sus lo tarrenc, a costat ò en defòra de tot aquò. Ansin, aqueste estieu, presenteri la resulta de nòstra recerca sus la revolucion e sus l’escrich provençau dins la pontonada revolucionari, per eisemple per restar dins nòstre ròdol, a Aubagne, Auriou, Carnolas, Carqueirana, Cuers, Gassin, La Gardi, La Garde Freinet, Nans lei Pins, Peirefuec, San Tropez, Sieis-Forn, Soliès-Tocas, Puget-Ville, Tolon, e agueri pas lo temps e la possibilitat d’anar d’en pertot monte lei gens demandavon. Lei gens, es a dire lei comunas, lei bibliotecas. Sigueri convidat dos còps per d’associacions felibrencas, e autre part era totjorn l’invitacion oficiala. Es lo signe d’un resson deis interes nòstres dins la societa civial, coma se dis. Lei associacions son pessimistas perde que bessai demòran tròp entre se, sensa faire fisança ai gens. Un de mei milhors remembres es par eisemple Puget-Ville, monte avem fach lo debat sus la plaça , ambe la font que rajava a costat, e lo vin rosé tanben. Ai totjorn fa d’expausats de aut niveu, coma se dis, sensa concession a la facilitat e au populisme. E lei gens sont fòrça uros d’entendre enfin de veritats nòvas sus son passat, sus son istòri de pòple, e donc sus sa lenga. Son contents d’estre pas pres per d’enfants en cu contan d’istòris. Son contents de rescontrar de cercaires afogats, que son, se va voletz, de patriòtes.
Alara n’en veni ai mejans, que tot d’una si pausa la question : mai vos, cercaires afogats, e patriotas, es que siatz objectius, es qu’avetz per de bòns lei mejans de trobar e de dire veritat. Qeustion granda d’efiech, que demanda d’estre ben clarificada.

– Lei Mejans.
Tota recerca vertadiera pou pas estre que scientifica e rigorosa. Es a dire que, qunte que siegue sa qualification iniciala, lo que s’entreva de furnar dins lo passat nòstre, dins l’escritura passada dau provençau, deu va faire seriosament. Es que per aquò fau de titols ? Es que fau fòrabandir de la recerca seriosa leis amators, au marrit sens dau mot, aquelei que s’entrevan en diletantas de çò que conoisson pas gaire e que fan coma se sabian ?
Naturalament, aquo es mai que mai lo punt de vista de fòrça universitaris, que consideran aqueu terrenc de la recerca coma sa cassa reservada. Es pas lo punt de vista e totei, e l’a, a l’universitat de Provença d’Azais per eisemple d’unei cercaires que sabon apreciar lo trabalh deis "amators", au sens bòn de la paròla, amator, aqueu qu’ama. Ansin, un òme come Regis Bertrand, qu’a força trabalhat ambe aqueleis amators dins son Guide des Sources régionales de la Révolution française, e que rende omage au trabalh des associacions locales, deis erudits, eca.
Mai, tre que passam au niveu de la reconeissença vertadiera per l’institucion, valent a dire tre que passem a la publicacion, a la critica oficiala, ais renduts-comptes, e fin finala a la mediatisacion, qu’es encuei lo mejan decisiu de si faire conoisser, fau ben dire que, levat quauqueis presas en carga isoladas, la reconeissença oficiala seguis pas.
E aqui es evident que lei titols ajudan a n’aquela de reconeissença. Ansin, per ieu, es clar que s’ai poscut faire una traucada dins la reconeissença oficiala d’una recerca nòva sus la lenga e l’escritura d’òc, e mai que mai provençala, es perdeque eri agregeat de l’universitat. Es tanben per aquò qu’ai sostengut ma tesi sur l’escritura dau provençau de 1775 a 1840, e la formula de doctor es letras, meme se n’autrei sabem que tot es relatiu, la formula duerbe ben de pòrtas dins aqueu mitan. Es ansin, va fau sacher.
Mai tanben devi dire que aquesto titre universitari de doctor, se l’ai vogut d’en promier per estre reconeissut dins aqueu monde de l’universitat, que aqui dintre s’avetz pas lo diplòme, seretz pas jamai considerat que coma un amator, un diletante, que degun pren au serios, l’ai tanben vougut aver per estre reconeissut per d’unei provençalistas, e de còps que l’a per d’unei occitanistas. D’efiexh, si fau remembra lasituacion tala coma era l’a quauqueis anadas. Se la mòrt de la nòstra lenga era considerada coma cauva reglada per lei mitans oficiaus de l’éducacion nacionala e dau poder, semblava necite de donar una cuberta onorable an’aquela mòrt. La França dei drechs de l’òme, que dona de leiçons de dignitat e de democracia au monde, pou pas si leissar accusar de totalitarisme culturau. Es ansin qu’en Provença d’unei associacions eran devengudas per lo poder l’alibi culturau d’aquesta mòrt assegurada. De lo donar un poder ficitu, una reconeissença formala dins l’encastre de l’educacion nacionala fasia passar lo reste, es a dire la mòrt. E, inevitablament, lo momopoli donat a n’una associacion entrepachava la vida normala, pluralista, de la cultura d’òc. Es ansin que, quora desbarqueri dins l’ensenhament de la lenga, dins leis anadas 70, ambe lo colega Florian, tomberi sus de conselhers semi-oficiaus de l’academi, dau rector, dau ministre, que donavan dau mistralisme una idea ben marrida : dau mestre de Maillana, òme de dubertura larga, òme de respect filiau per son passat, ne’n fasian l’òme de la barradura e de l’exclusion. Aqueleis temps d’intolerenci on passats, mai gardi ambe vergonha dins meis archius aqueleis programes oficiaus que forabandissien de l’ensenhament tot ço qu’era pas, au sens estrech, mistralisme, valent a dire d’en promier tot lo patrimòni d’avant Mireia. E lei gens qu’avien pas la reconeissença oficiala de l’organisacion, valent a dire lei gens que coma ieu eron pas sòcis d’associacions felibrencas, eran forabandits per aquelei provençalistas de tota reconeissença oficiala dins l’ensenhament e dins la recerca.
Lo paradoxi era donc grand, e insuportable : d’un costat, l’universitat francesa que si garçava d’a fons de la recerca sus la lenga e sus la cultura nòstrei, e que leissava un recanton de reconeissença faussa ais "especialistas" felibrencs : Collote, Rstaing a zais per eisemple, en se garçant d’aqueli litteraris de second òrdre que volien faire come si. D’en second, aquestei literaris provençalistas, reconeissuts per lo poder en alibis culturaus, que volien trencar de tot, e que teorisavan, au nom de son mistralisme, diu ben de son mistralisme, que Mistrau jamai faguet de cauvas ansin, sus l’istòri de la Provença, de sa lenga, de sa lietratura, eca.
Es per aquo que decideri de me donar lei mejans d’una reconeissença evidenta : e va fau ben dir, tant qu’agueri pas aquelei titols oficiaus e universitaris frances, sigueri barrat de reconeissença per aquelei mistralencs oficiaus, que nos desnonciavon auprep de sei colègas de l’universitat, e subretot auprep de l’édministracion, coma de separatistas, de lengadocians mascarats en provençaus, d’incompetents en materi de cultura provençala, e que te sabi encara.
A donc faugut que passesse per la reconeissença universitari nòstre trabalh per fin finala estre reconeissut. E devi dire que, personalament n’en soffri, pas d’un punt de visa mercantile de reconeissença, mai d’un punt de vista de militant culturau, l’a enca la barradura de reconeissença en cò d’unei d’aquelei gents : ansin, podetz cercar dins d’unei rubricas anonciant lei publicacions ei vares, e trobaretz pas gaire leis informacions sus lei publicacions nòstras. Urosmament que Provenço d’aro, per eisemple, anoncet la Verita desplegado o la Reunion patriotica. E lei cauvas son talamaent vistas de còps que l’a d’un punt de vista estrechon que per eisemple, per pas vouguer liegir de publicacions nòstras que pasmens eron coneissudas, que l’avian mandat lo prospectus, eca, d’unei provençalistas an publicat d’estudis monte person son estatut de serios : ansin, es pas serios, es pas possible de faire de publicacions sus de textes dau periodi revolucionari en fent coma se lei nòstrei publicacions eisistavan pas : diu pas aquò per glòri d’autor. Mai enfin si pou pas escriure que tau texte saben pas cu l’a escrich, alara qu’avem desmostrat qu’es l’òbra d’un conselher dau Comte de Provença, ò que la promiera edicion d’un text tolonenc data de 1876, alara que venem de faire estampar l’edicion originala de 1790, eca, eca.
Ansin, a l’ora d’ara, lei mejans de la recerca sont situits dins una contradicion dialectica entre l’amatorisme e l’universitarisme, entre la reconeissença oficial e la deis associacions, entre l’iniciativa individuala e l’iniciativa collectiva, entre lo serios e de còps que l’a lo leugier.
Es que n’en sortirem ? Va sabi pas. mais se premem lei cauvas sus lo lòng terme, coma se dis, de que podem constatar ?
Sus lo plan de la reconeissença, l’a una traucada. Preni l’eisemple d’un trabalhador de tria, d’un afogat remirable de la recerca d’amator, au sens lo mai nòble dau mòt : parli de senher Bonnet, Marceu Bonnet, de Sant Romie de Provença, que pubiquet ambe l’escolo dis Aupiho, dins leis annadas 70, una recerca fòrça fòrça interessanta e seriosa sus Astier, un dei escrivans provençaux lei mai importants dau periodi revolucionari, e que degun sostenguet alara. Pensi ai recercas pionieras sus lo grand Victor Gelu e sus lo realisme marsihes ? Es ben clar qu’encuei aquesteis recercas porian pas plus estre ignoradas. Per eisemple, per Gelu, avem poscut organisar ambe l’universitat de Provença tot un ensems de manifestacions monte cadun trobet sa plaça. E fagueriam ansin a Montpelher, a Pueilaurens, pròchi Albi, per la Revolucien, que n’en sortet per eisemple de cauvas coma aqueste libre gròs.
Sus lo plan de la publicacion, n’en demoran a n’un niveu mai artisanau. Avem pas, per lo moment, de cauvas tant interessantas coma sigueron, avant guerra, leis Archius de Trans. Personalament, participi a l’iniciativa deis Obradors de Provença. E, d’un ature costat, baileji la publicacion dau butletin de la S.E.H.T.D. que son principi me sembla estre lo de la recerca scientifica sus lo texte :
– partir dau text originau e lo respectar dins sa forma e dins sa grafia.
– esclairar a biografia de l’autor e lo sens dau text per una recerca vertadiera, e non ps en tornant copiar çò que tant de c&ops s’es escrich.
Lo succès d’aquesta publicacion, que marcha ren qu’ambe lo sostende seis legeires, mòstra lo besonh qu’eisiste, dins de mitans fòrça divers dins sei causidas, d’un retor ai sòrgas. Se podem ansin ajudar a la concientisacion des Provençaux, per li donar fisança dins sa dignitat de pòple e dins la dignitat de sa lenga, siam contens.
Si fem pas d’illusions, sabem que servem d’un biais universitari subretot a donar de referencis per lei publicacions deis universitaris, mai avem quand meme la satisfacion de veire que, dins la societat civila coma se dis, servem en quaucaren.
Diu ben : nautrei. Es a dire que l’entrepresa deu devenir de mai en mai collectiva, e que deu mesclar leis “especialistas“ e leis “amators”, toteis afogats de sa lenga e de son istòri. La sola condicion es que la recerca pou pas estre que scientifica dins son metòdi, dins sa competenci istorica, e aquò si pou pas improvisar. Se non farem rire, e l’a de gents, va sabetz, que nos faran pas de presents. Porrai donar d’eisemples dins la discussion, se voletz, d’amators que s’espompisson de seis òbras, e que si rendon pas compte que si son enganats enganats. Tau ti presenta una edicion originala de 1790 en fent estampar un text deis annadas 1840. Sei legeires li fan pas entencion e gridan au miracle de la competenci provençalista. E leis especialistas per darnier se trufan en dient : mai regrdatz aqueleis colhons que vòlon s’entrevar d’istòri e que li comprenon pas grand cauva.
Es a dire que se pou mandar a l’aiga quaucun qu’auria ges de formacion istorica. Au contrari. Fau que li vague. Mai l’ideau es de faire de chormas, de pas travalhar solet, de mesclar l’especialista generau, l’erudit de vilatge, l’amator afogat de sa lenga, eca eca. Quand e cauvas, de documents, eca, son estadas descuberts per lo rescontre de tot aquelei gens, que pas jamai leis grands universitaris aurian trobat, e meme en fent trabalhar, coma es l’usage, tot un fum d’estudiants.
Una necessitat : recampar. De l’afiche desconeiguda ai letras de Cotignac.
Aquela recerca, si va fem pas n’autrei, degun va fara vertadierament. E subretot degun va fara per la lenga e la cultura nòstra.
Es ce que si pòu donar un esquichum de la resulta de tot aquo ? m’en vau ensajar, a la lesta.

– La resulta
Per s’en tener au periodi recent,valent a dire de la fin dau segle 18 a la mitat dau segle 19
Avem recampat un fum de texts qu’eron pas coneissuts, e donc avem completat considerablament lei biografias sus la publicacion provençala, que la mai coneissuda era aquela de Rebol, en 1877. Ansin dei texts dau periodi revolucionair, de l’estrordinari Robinsona provençal, dei texts politics de 1848, eca eca. An aqueste prpaus, dirai que podem estre fier de tot çòu’es estat produch aici en provençau despiei de sègles. Oc, de segur que fau pas cercar lo cap d’òbre imortau, mai podem, de la fin de l’independencia a la neissença dau felibrige, rescontrar un fum d’òmes, malurosament pas gaire de fremas, ben ben interessants. Qu’an totjorn vougut que la lenga sia en normalitat d’escritura.
Avem esclairat un fum de texts qu’eran coneissuts, mau ò ben, en li tornant metre dins son context. Avem refusat la formula de la forocopia : ai trobat un text, lo vaqui forocopiat. Ambe un peçuc de presentacion pseudo-istoric copisada dins lo dicionari.
Avem esclairat d’un biais noveu o de còps que l’a avem revelat de biografias d’autors.
Ansin , coma ai ensajat de va faire dins mon Inventari, avem donat un sens, sens cronologic, sens istoric, a un molon de publicacions qu’eran coneissudas, mai que si presentavan un pauc a l’asard Baltazar. Ansin ara es ben clar que la publicacion en provençau obeis a de ritmes fòrça ligats a la cronologia de l’istòri nacionala.
Avem donc fach lo ligam entre lo periòdi e la situacion de la lenga, la causida deis autors, avem fach, au sen splen dau mòt, d’istòri.
Tot aquo nos permete d’alhurs de dedramatisar lei problemas de grafia. Es clar que lo debat grafic es pas la frucha d’una importacion venguda de Lengadoc. Tre lo segle dezevuechen l’a aici, mai que vesidor, lo debat entre lei que vòlon escriure lo provençau d’un biais fonetic, ambe lei convencions ortograficas francesas, e lei que pensan que per l’afortir en lenga, fau tornar mai ò mens a la grafia classica. Va fau dire e va fau veire. Ansin, es ben ben domatge que la celabracion de raynorad, l’a pas gaire, ignoret d’a fons auste probleme. N’en tornarem parlar se va voletz.

Tota aquela recerca nos mòstra donc que tot a pas estat dich, e que lei militants culturaus que siam an fa avançar la compreneson de fenomenas ben mau coneissuts, ò ben mau presentats. Per nous en tener a de cauvas d’una actualitat recenta,valent a dire la Revolucion : tot çò qu’avem poscut dire sus la recolucion es noveu, d’a fons noveu, e dona de lum,non solament sus l’escitura dau provençau, mai tanben sus la compreneson de la revolucion.
D’aillurs, es pas un asard, d’uneis istorians son en trin de pilahr totei aquelei referencis, e si rendon còmpte qu’un fum de cauvas l’avia escapat.
Preni dos eisemples :
d’en premier, lei luchas de classas a la debuta de la revolucion, affiche, cansons, eca.
d’en second l’intervencion jacobina en lenga d’òc.
sabetz que s’escriu d’en pertot que lei jacobins eron contra la lenga d’oc, e que l’an matrassada. En furnant dins leis archius, avem poscut mostrar qu’aco era pas verai. Ansin, avem tornat publicar lo jornau dei missionaris jacobins provençaux qu’es un eisemple fòrça interessante de bilenguisme franco-provençau. Lo provençau fin finala es estat utilizat per tot lo monde.
La granda evidencia istorica que sòrte d’aquesta recerca es que l’a gès de coerenci dins la personalita d’aquelei qu’an causit lo provençau coma lenga d’escritura, que fau pas s’enganar sus sei causidas. Prenem per eisemple Reinoard, que siguet eici l’a pas gaire celebrat coma un felibre avant la letra. Era per ò era contra lo provençal ?
Es parier per Pelabon, eisemple estraordinari de contradicion.
Alara ? es clar que çò que juguet era l’estatut de lenga dau pòple, dins un temps que lo pòple avia a l’encòp d’estre reconeissut en tant que pòple, e de si fargar lei aisinas de sa lucha. Era pas simple la causida entre lei doas lengas.
Donc, gès d’unanimise faus. Es dins la lucha que sortiguet lo provençau vertadier. per eisemple en 1789, en 1849.
Bessai que deu per nautrei tanben estre un sujecte de reflexion.

E tot aquo, avem ensajat de la lo gardar pr n’autrei. Personalement, ai participat a n’un molon de colòquis e fa un fum de publicacions dins de revistas especialisadas : n’en trobaretz aici lo tirat a part, qu’es a gratis. Mai si siam tanben mandats a l’aiga. E meme se aquo fa mercant de tapis, vos va diu qu’avem sorti totei aqueli butletins de la nòstra societat, e que de lei crompar nos ajudarà a n’en sortir d’autrei.
Vos dirai tanben que de mai en mai anem alargar lo contengut e la participacion, e que donc s’avtez enveja de vos jonhe a la nòstra recerca, d’apondre d’estudis, de texts, de vejaires, nos faran un plaser de lei recebre e bessai de leimetre en circulacion publica.
Fau faire tombar lei muralhas dei capelas ideologicas. Vou pas dire aquò que fau abandonar nòstrei causidas ideologicas, mistrlencas, occitans, e que te sabi enca. Mai sus lo plan de la recerca e de la sienci, l’a que la verita que compta, e que nos pou ajudar a faire d’avans.

Es evident tanben que tot retorn au patrim&oni, per estre positiu, pou pas que s’apielar sus la creacion d’ara. Es per aquo que la societat nostra, societat d’istorians e de cercaires, a tanben pubicat un libre de poesias d’ara, en dos grafias segond lei causidas de seis autors, e seis autors son tanben lei cercaires, pròba bela que son pas que de legeires de manuscrits ancians.

Renat Merle