Un grand mercè ai collègas de La Targo de m’aver convidat per parlar d’un periòdi que sembla ben luenh, la Seconda Republica, e pasmens que mi sembla un periòdi fòrça pròchi de çò que vivèm encuei.
Expliquem-si.
La Seconda Republica a pas gaire durat, pas mai de tres ans, mai nos a donat lo sufragi universau, enfin, lo sufragi universau per lei mascles, que, coma se disiá, « fremas non son gents »…
Nos a donat tanben, aquela republica, una constitucien qu’es la matriça de la constitucien de la Cinquena Republica, ambé son president elegit au sufragi universau, un president mai que poderós, mèstre de l’executiu.
E enfin nos a donat lei fòrmas de la vida politica moderna, ambe lei premiers jornaus d’opinion, totjorn dins l’encastre dau despartament, lei premieras fòrmas d’existéncia dei partits politics, ai sens moderne dau mòt « politica », ambé seis estructuras localas e despartementalas, ligadas ambé lo centre nacionau.
Tot aquò sembla ben luenh de la situacion linguistica, e, per çò que nos interessa uei, sembla ben luenh de la situacion dau provençau e de son escritura dins lo ròdol de Tolon.
E ben, au contrari, podem dire que aquesta bolegadissa politica siguèt fòrça importanta per l’avenidor de la lenga nòstra.
Assajatz d’imaginar la situacion dau provençau en 1847, un an avans la Republica. Tot lo monde aicí parla provençau, a despart dei militaris de passagi. Mai se pòt gaire legir que de francés, enfin quàsi que de francés.
L’a que quauquei centenaus de Varés qu’an lo drech de votar per elegir lei deputats, aquelei qu’an de dardenas. Lei jornaus tolonencs, n’i a dos, toei ben entendut dau costat dau Poder, es de jornaus en francés. Son tiratge es feble. Son legits subretot per aqueli borgés qu’an lo drech de votar. De temps en temps, se lo pòt trobar un article, ben pichon pichon, en provençau. Es quàsi totjorn una talonada, ben pebrada, contra un adversari politic o sus un fach de societat (cf. lo « passa res ? »).
De notar, en 1847, leis cronicas satiricas de Jourdan (« Bourtoulaïgo), un Tolonenc mai que « liberau », jornalista a Paris, contra lo candidat oficiau, que, per fòrça, fan rire meme sei adversaris ridiculizats. Jordan siguèt lo mèstre en escritura provençala d’un autre liberau que coinoissem totei, Senès, dich La Sinse.
Aquò vòu dire, un que l’a de borgés que l’agrada d’escriure e de legir lo provençau, dos que la lenga es pas jamai que la lenga de la talonada, la lenga que fa sorrire dins sa familiaritat, mentre que lo francés es la lenga dei cauvas seriosas.
A despart d’afogats cultivats coma per exemple Thouron, aquelei borgés que li arriba d’escriure lo provençau an pas gaire una consciéncia d’aparar la lenga, encara mens una consciéncia de renaissença literària d’aquesta lenga. Sabetz que dins leis annadas detz e uech cent quaranta, lo Marselhés Desanat aviá dubert lo talh de la renaissença ambé son Bouillabaisso qu’espelissiá cada setmana. Trobam pas gaire de Tolonencs aquí dintre. Un quand meme, que son nom devendrà populari aicí, Peise, de Sièis Forns.
Voù pas dire aquò que l’aviá pas de gents interessats per l’escritura en provençau. Mai n’i a subretot dins lei mitans popularis. Per exemple, dins lei quauqueis annadas que precedan la Seconda Republica, avetz aicí un fuble de cansoniers popularis, avetz de jardiniers coma Rimbaud, de l’Escalhon, que donan de brocaduras en vers, avetz Alexandre Poncy, lo fraire dau « poèta maçon » (Charles, qu’eu escriviá ren qu’en francés). Alexandre, maçon tanben, se congostava d’escriure en provençau. E saluda en provençau Flora Tristan, quora passa a Tolon ! Avetz lo brave e abondós Pelabon, mèstre-velier a l’Arsenal.

Ambé l’aveniment de la Republica, en febrier de 1848, la bolegadissa politica es fantastica. 240.000 electors en 1847, mai de 9.000.000 en mars de 1848.
Dialectica dei lengas : lo francés es la lenga de la poitica, tant coma la lenga de l’administracion. Per d’òmes dau pòple, enebriats per l’espeliment de la Republica, emplegar lo francés es mostrar que lo pòple es capable de comprendre, d’utilisar la lenga dei « Gròs », la lenga dei « Monsurs ».
Ansin lo jornau democrata de Jourdan es en francés.
Mai, d’un autre costat, es evident que per si faire ben comprendre dau pòple, d’una part, e de l’autre per mielhs tocar sa sensibilitat, lo provençau es una arma dei grandas. Ansin, soson mai qu’abondós lei testimònis de l’oralitat provençala dins leis acampadas, lei clubs, per ren dire dei « chambras » e « chambretas » de convivialitat masculina monte lo provençau es lenga naturala. Un exemple demieg tant d’autrei, trobaretz dins la bèla brocadura sus Letuaire e la Seconda Republica d’Antoine Tramoni, publicada en 1998 per leis Archius dau Var, un poèma en provençau legit dins un club republican de Tolon per un obrier mecanician (e notat per Letuaire), qu’es una crida energica ais obriers per votar « coma fau » ais eleccions legislativas de 1848.
Mai tot aquò resta encara dins l’oralitat e laissa au francés tot lo camp de la publicacion.
Fau esperar la fin de l’unanimisme republican de la debuta de 1848 per veire ponchejar una publicacion en provençau. Tolon e lo Var, va sabetz, faguèron majoritarament tre la fin de 1848 la causida electorala dau republicanisme avançat : lei « Roges » coma se disiá.
E vaquí qu’an aqueste moment lo Poder, valent a dire lo « Parti de l’Ordre », coma se sonava oficialament va nomar dins Var un prefèct (que farà puèi son camin a Paris), lo famos Haussmann.
Sospresa dei gròssas, aquel òme qu’arriba, e qu’es pas provençau dau tot, va decidir de faire publicar cada setmana una cronica politica en provençau dins lo jornau Le Conciliateur du Var. Li disián Le Conciliateur mai vos pòdi jurar d’una qu’èra pas gaire conciliant. Èra, coma se disiá alora, lo jornau dei « Blancs », e son marridum contra lei « Roges » es quauqua ren d’extraordinari. La pluma provençala dau prefèct es un avocat provençalista de Lorgues, Maquan, qu’es un collèga de Roumanille, un « Blanc » tanben, que conoissetz totei.
La respònsa va pas tardar, ambé de cronicas provençalas dins lo jornau de la democracia socialista, Le Démocrate du Var, qu’es estampat a Tolon.
La pluma provençala dei « Roges » es un militant acti, Dupont, de Ièras, qu’èra estat cochat de son emplec a la caissa d’esparnha, e qu’èra devengut çò que li dirián encuei un permanent dau partit.
Haussmann aviá rason : la preséncia dau provençau dins la pressa siguèt un element important per la conscientisacion dei Varés, estent que meme se un fube de gents sabiá pas legir, lo jornau èra legit a votz auta, e comentat, dins lei « chambretas ». E ben entendut, l’aparicion dau provençau èra recebuda coma un messatge especific. Mai un messatge que, se voletz, es pas rèn a la debuta qu’una oralitat mesa en letras, per mielhs tornar a l’oralitat, estent que sa finalitat èra la lectura mai ò mens publica. Donc, faliá faire escriure (parlar) d’un biais simple e agradiu d’òmes se disent dau pòple. Faliá que cadun li retrobesse sa lenga naturala. Èra pas question aicí de purisme « renaissentista ».
La tecnica de Maquan es classica : signa pas e fa parlar de gents dau pòple (paisans, obriers) dins de dialògues ben pebrats. La tecnica de Dupont es a la debuta vesina. Per popularisar leis idèas de la democracia socialista, sota l’escais-nom de Cascayoun fa parlar un brave vielh paisan d’Ièras. Mai ambé sa causida de la « Letra » fa avans vers l’editoriau, e lo registre « normau » de la politica, monte, dins un jornau en francés, lo provençau devèn una lenga « normala » tant coma lo francés. E poncheja l’idèa que escriure en provençau es non solament un biais de si faire mielhs comprendre per lo pòple, es tanben un mejan de testimoniar la dignitat dau pòple. E Dupont confirma quora, dins la repression de 1850, la lei enebis l’usança deis escais-noms : fau signar de son nom.
Mai aquesta usança de la lenga demòra limitada a la cronica. Trobaretz pas de brocaduras, de tracts, de declaracions electoralas en provençau. Mai se pòt veire, au retorn, de peças en provençal de legeires : de signalar, per exemple, la promiera intervencion publica (sota escais-nom) dau democrata tolonenc Casimir Dauphin, que devendrà un poèta provençau chanut.
Lo còp d’Estat de 1851 vendrà trencar tot aquò, e per longtemps.