En 1794, una Societat populara dei Bocas de Ròse celebrèt l’Egalitat d’un passa carriera “citoyen” dins l’òrdre alfabetic. En 1972, l’Encyclopédia Universalis desgrunèt alfabeticament lo saber de “l’Oneste Òme”. Fatalitat : “Occitanes (langues et littérature)” aparéis entre “Obsession - névrose obsessionnelle” e “Occultisme”. L’òrdre alfabetic sembla definir ben la realitat de l’engatjament occitanista.
“Si tinc ballera, bé ballaré”, coma dison a Barcelona (Pujol, Eli, Eli, lamma sabacthani ?). S’ai enveja, mi faudrà ben balar. Despuei de temps, a còntra-corrent dei dominanças administrativas e culturalas centralisatriças, de sei consequéncias sociòpoliticas, balan, d’un biais o d’un autre, quauquei ponhadas d’afogats : lei criticas (internas) sus sei biais de faire sempre son estadas vanas, que (estent la Causa perduda d’avança, coma dins tota nevròsi que se respecta), la veritat es dins l’enveja. Tant diferent que siegue e beleu adversari (mai totjorn soscriptor), “Amic” es cu ten la “ballera”. “A la basa” cadun fa çò que vòu o pòt. Nebulosa d’iniciativas personalas o collectivas, que justifican deis aparelhs vuejes e de còps manipulators ideologics. Felibrige, IEO ... Ansin lo debat prendrà gaire mai encuei qu’ièr. Si debate pas sus una enveja. Si debate pas nimai sus una orientacion que cadun saup formala : cf. lo “debat” qu’aprepara un acamp de l’IEO nacionau.
De mai, lei debats d’ièr son de lònga escafats. Pasmens lei joines afogats (n’i a) an lo drech de conóisser lei interrogacions de l’occitanisme despuei 1945 (per remontar pas avans), seis grands tèxtes (monte si pòt legir la declaracion de Nerac, leis articles de 1962, etc. ?), seis capitadas, seis errors. Per embarrar pas son vam dins d’andronas vielhas. Avem pas de besonh d’un debat per lo debat, o per distribuïr lei bòns o marrits ponchs, mai d’un debat critic sus l’orientacion. Sensa masochisme (de l’estatut minorisat de la cultura occitana son pas responsables leis occitanistas), mai dins la responsabilitat, per mielhs comprendre nòstre destin collectiu e orientar (re-orientar ?) l’accion fondamentala, l’accion culturala, dins la dialectica de la capitada individuala e collectiva.
Siam pas responsables dei realitats francesas qu’escanan la cultura d’òc, mais siam responsables d’acceptar o de refusar clarament la reconstruccion d’istòri, lo nacionalisme verbau d’a fons estrangier ais populacions d’Occitania, qu’an cercat sa justificacion sociala dins lei tèmas dau “colonialisme interior” e que s’apielan encuei sus la tematica de la fin europenca de l’estat-nacion, lo retorn deis etnias, l’unitat d’accion dei minoritats lingüisticas (sensa refleccion sus çò que s’amadura en Catalonha, Italia, Suissa, Belgica ...). Responsables d’acceptar o de refusar la gesticulacion activista qu’es tot lo contrari de l’acculturacion pacienta e irreversibla. Siam responsables d’acceptar o de refusar la realitat compensatòria d’aquesta utopia nacionalista, valènt-a-dire lo regionalisme cultural e politc, justificat d’eficacitat financiera, pedagogica o politica. Regionalisme que se bapteja “occitan” mai que fin finala denega l’essenciau de l’especificiat e de la vertut occitanistas.
Siam responsables d’acceptar o de refusar (se l’I.E.O persista dins son interessanta originalitat de se sonar Institut d’Estudis e de faire pas d’estudis) que l’Universitat persista de son costat dins l’incapacitat de prendre en còmpte l’ensems istoricò-culturau occitan. E que dau còp leis occitanistas, e mai que mai lei ensenhaires, s’endralhan encara mai dins la prioritat donada a un ensenhament de la lenga e a una practica de la lenga, esterils e formaus dau moment que procedon pas d’un estudi e d’una presa en còmpte objectiva e scientifica de la realitat e de l’especificitat occitanas dins França, e que respòndon pas a l’esperança d’un printemps cultural que fa de besonh en totei, meme se lo francés es sa lenga mairala.
J.L.Borges disiá : “Me sera permes de tornar dire que la bibliotèca de mon paire es estada lo fach capitau de ma vida ? La veritat es que ne’n siáu jamai sortit”. Nòstra cultura es cultura d’una escritura, qu’es acte d’autonomia creatriça sens exemple dins la França centralisada, plaser de lenga traversat dau remembre dau “pòple” que nos leguèt lei mòts, creacion solitària mai que lèva l’individu de sa solitud. E dau còp, que per son anament, sensa anar cercar de faussas justificacions militantas, lo sòrte de la bibliotèca : nòstra responsabilitat es tanben d’acceptar o de refusar qu’aquela dimension fondamentala s’embarra o pas dins lo narcissime provinciau o nacionau, s’acara o pas ai realitats de la cultura francesa e internacionala.
Ara que l’orror se’n torna dins lo juèc qu’espaventa deis interes economics e nacionaus, e l’interrogacion sus la natura umana, sembla derisòri parlar d’occitanisme. Occitanisme, un còp de mai spectator de l’istòri ? Pasmens, l’istòri facha de determinacions objectivas es tanben aquela dau desir deis òmes. Siam responsables, sus lo plan politic (au sens larg), de ligar o ligar pas nòstre engatjament occitanista especific a d’engatjaments utils per la cultura d’òc mai que la trespassan.
La lectura dei publicacions occitanistas “oficialas” me dona pas lo sentiment que lo debat siegue possible dins leis organisacions talas coma son. Personalament, ne’n tiri la conclusion que seriá mestier que si rescontresson, d’un biais o d’un autre, totei aquelei que fan òbra, ambe fe, per elaborar una platafòrme d’avançada.
René MERLE