Remembrança

Marrit pantais

René MERLE — 2025-10-23T15:46:00Z

Èra un jorn vuege (coma tant despuei la retirada), un jorn qu'auriá poscut s'arrengueirar dins lo cabedèu dei jorns vueges avenidors.
Qu'èra revengut de tot aquel òme. Ara, plus la pena d'assajar d'emplir sei jorns, qu'aquò aviá plus ges de sens.
Plus la pena de s'anar cercar de païsatges de l'autre monde (viatges de grops), de faire semblant de se cultivar, de se rompre lo morre per defendre lei causas bònas, o suspausadas talas, plus la pena de bramar contra l'injustícia. Plus meme la pena de se vodar, a pichòts tròçs de vida, au solatjament d'aquelei que son dins la merda. Encara mens de faire bòn usança de sei remebres. Tot çò qu'aviá fach, dins un temps.
Plus le pena de ren.
Laissar ronronejar la maquina. Se laissar viure tant que lei engranatges e lei neurònas son pas gauvits.
Mai es aqueu jorn que tot bassaculet.
Marrit pantais. Lo metge aviá pas encara parlat, que comprenguèt aquel òme, dins un ulhauç :
— Vaquí. Vèn à tu, que cadun li passa. Pasmens, es pas dau jòc.
Mai l'èra pas un pantais, aquela paur mostruósa que l'emprenhèt entier, e tot s'avaliguèt de çò que cresiá estre eu, son nom, son ròdol, son trantran e sei lassitges... Demorèt que la paur.
Venguèron lei mòts, lei paurei mòts d'uman a uman. Que fau prendre coratge, que l'a d'espèr, que la quimiò es dura, mai que fa de miracles...
En defòra, tot anava en luòc. Normau. Lei gents per carrieras, immortaus. Lei magasins a de reng, lei veituras lavadas, lei camions plens de tot, de çò que serve e de çò que serve en ren...
E dins lo bocan de la vilassa, lo grand chin orlava, en silenci - chin que orla marca de mòrt - e degun l'entendiá, a despart d'aquel òme.
E l'orlada dau chin emplissiá sa clòsca vuege, e disiá que valiá pas manco la pena d'esperar de se batre. Que puslèu d'estre demenit e demenit encara, faliá garçar lo camp subran, sensa parlar en degun, subretot pas a la familha. Sensa laissar un mòt.
Non pas (cu li a pas sonjat ?) per liberar a la lesta quauquei paurei desirs avans de disparéisser. Non, simpletament per ne'n finir, tot d'una, coma un grand.
D'aqueu moment li venguèt l'image de la plaja, un image tant clar que ne' siguèt espantat.
Que l'èra anat qu'un còp, an'aquela plaja, per Totsants, a l'asard d'un viatge escolar. Aviá quinge ans. Viaje mixte, qu'èra quauqua ren dins lo temps !
Puei, de tota sa vida, li aviá pas gaire pensat. Tant e tant de remembres s'èron amolonats, fins qu'a quasi escafar, non pas la marca cauda d'aquèla començança, que trevava sei pantais, de còps que l'a, mai le sovenir precis de l'endrech. Una plaja immense, e vuege, franc dei gabians que viravan, coma viran despuèi que lo monde es monde. Leis autrei joines èran restats a l'estacion, onte l'aviá de bars e de musica. Aicí l'aviá que la sabla e d'aubres vielhs, plegats dau vent etèrne de la mar, quasi cochats, e que fasián coma de cabanas, d'aubres negres qu'eu ne'n conóissiá pas lo nom. E s'eran acoconats dins la cabana, totei dos.
Ren qu'un còp l'aviá retrobada, aquela plaja, dins un marrit pantais. Tant marrit que se l'èra escafat.
Tornet prendre la veitura, come un zòmbí, e s'embarquet sus l'autòrota, sensa bagatje. Ara que sabiá çò que lo rosigava, de bagatje n'auriá ges de besonh, esto sera. Que sabiá ben çò que fariá, un còp a la mar granda.
Se disiá qu'èra lo meme temps de Totsants, mai que bensai se li reconeisseriá plus, que trobariá de rotas, de campings e de bastissas en plaça de la solituda d'a temps passat. Mai tant pis, es aquí que ne'n finiriá, marchariá dins l'aiga tant que porriá, puei nadariá drech vèrs l'orisont.
E s'èra bracat lei quatre cents kms, sensa faire lo ponch, sensa repassar lo filme de sa vida passida, e destriar lo verai dau faus, que la prima tornariá pas jamai. Tranquille, coma se l'anonci brutau dau metge l'aviá liberat d'una paur de lònga esconduda. Una mena de certituda se li mesclava, que se l'ameritava aquel cancre, non pas en punicion, mai en desbocar d'una vida que, se ne'n avisava tròp tard, li aviá escapat.
Aqùo l'empechet pas de faire d'esséncia dins una estacion plena, que vantava lei produchs de la region, de se prendre un entrepan e d'anar pissar amb tot lo masclum europenc.
Lo tantòst s'acabava quora quitet l'autòrota, sota una gròssa raissa. Traverset de lotissaments vuejats per l'autona. Lo frònt de mar fasiá pena, ambé sa tiera de neons sus de terrassas banhadas. L'aviá quasi degun. Se pensèt qu'èra aquí que lei collègas èron restats, a temps passat, e que la plaja granda èra mai luenh, a destra.
Au terme de la promenada, l'aviá un parking dei grands, e de montihas de sabla, pichonas.
Ploviá plus.
Se'n anet regardar la pancarta : “Resèrva naturala”. L'aviá tanben un panèu grand, ambé plen d'explicacions sus leis aucèus dei dunas e dei paluns.
D'un gest maquinau sarret la veitura, puei sorriguet de la precaucion.
Au levant, lo cèu veniá encara a la chavana, mai a ponent, ja roge, una mistralada anava cochar lei nívols.
E comencet de caminar long de la riba, cap au paure soleu. La plueia aviá ensacat lo sòu e caminava d'aise. En fach, l'aviá oblidat, èra pas de sabla fina mai un mesclum de grums e de pichòts cruveus. Una dolor derisòri li veniá, d'un grum dins son solier, que lo lançava.
S'arrestet per o vuejar.
Mai luenh, la plaja veniá de sabla, orlada de medusas espotidas, estrechona. Lei paluns se devinavan a man drecha, darrier una seuva preistorica, troncs negres, quasi de fèrri.
Èra au terme dau viatge.
Ara lo poverèu de la mar li veniá ai gautas. De piadas dins la sabla l'aviá que lei sieunas. Fasiá freg e se pleguet dins son mantèu.
Ailamont lei gabians viravon. Passeron d'aucas fèras, en lòng triangle.
Ara lo gròs dei nívols li èra dessus, passatgiers, cap au levant onte l'aviá l'arc de seda, e laissavan lo cèu clar, a ponent.
D'aicí, maugrat la sorniera venènta, la vista portava fins qu'en de kilometras, long de la plaja, nusa, franc d'una siloeta nera, luenh, fòrça luenh. Semblava un pau, tancat dins la sabla. Una paur imbecilla li venguet. Se diguèt qu'èra ja tròp destimborlat per s'infectar d'un baston.
D'autant qu'èra arribat onte voliá que tot s'acaba.
S'assetet pròchi de çò que bensai aviá estat sa cabana amorosa, mai onte lo temps aviá tombat leis aubres. Arribava pas de se rementar la cara de la filha, mai sentiá dins sa man lo caud dau sèxe e lo rufe dei peus...
Se diguet qu'èra temps de se botar a l'aiga, e s'enausset per se desvestir. Per morir nus, tant coma èra naissut.
Un còp drech, veguet que la causa, que tot escas èra menuda, au luenh, s'endeveniá mai gròssa. Adès se'n èra pas avisat, mai bolegava.
E ansin comprenguet que quauqu'un li veniá au davant.
Se diguèt que benleu èra un pescaire.
E li revenguèt lo marrit pantais qu'aviá fach autre temps. Que caminava sus aquela plaja, tant solet coma encuei. E coma encuei quauqua ren li veniá davant. Aquò aviá ges de sens, mai se tremolava de la paur.
Metem que vengue pas fins a ieu...
Mai quora la causa siguet a bèla vista, raube de monge e capochon, comprenguet qu'èra una causa de l'autre monde, una mena de borras sensa cara coma dins lei istòrias d'autrei temps...
Arribes de tard, diguèt la bèstia.
La testa li viret et s'avaniguet.
Quora se desrevelhet, lo cèu èra clar sus la mar nusa. Un cèu de calabrun. Fasiá freg.
Ara sentiá tornarmai dins sa man lo caud dau sèxe e lo rufe dei peus, mai ara se rementèt de la cara de la filha. Joina per l'eternitat.
E sorriguet.

Renat Merle

En passant per la Comuna

René MERLE — 2025-10-23T08:31:32Z

Vaquí lo promier tèxte en òc qu'escriguèri, en 1974 [1]. Es pastat d'interrogacions sus mon engatjament, pastat d'oralitat retrobada, e tanben pastat de francismes. Es tanben datat, codat e belèu reservat encuèi a d'iniciats...

En passant per la Comuna...
« — Ça commence par la langue et ça finit avec des mitrailleuses... ». Espelisson lei romans sus de frasas coma aquò, petantas, que te fan rajar tot en seguida...
Mai un roman, que roman... Vos dieu pas que ne'n fau pas. Mai aquí dedins li vesi autant dau cuou coma de l'esquina. Me'n mèscli pas, l'entèndi ren. Mai se vos sentètz de parlar per d'àutrei, es bèn : cu si gèina vèn gibós.
Va sabi pas, va pòdi pas... Bèla lenga - podètz cercar : ges de pronom personau - empacha pas mens qu'escrivi, “ieu”. Aquò cò que m'agrada pas. Òme d'òc, as drech a la paraula, parla ! Ata. Qué vòs que ti digui ? Racontar sa vida ? Ne'n a que si desbraian. Si gèinan pas. An pas agantat lo popre, an rèn fach d'especiau, degun a demandat d'élei. E escrivon pasmens sens paur de se faire dire mon bèu. Cagada o pas, s'an de temps a getar de l'èstra, que va fagan. E puèi, de que mi mèscli : se son contents de se la mirar, l'embonigol... (l'embonilh ? l'emboliga puslèu, que ne'n trefolisse lo Bic provençau, coma de la mazurka sota lei pins…
Fa de mau en degun de se levar la fam ambe de tòcs de remèmbres, estènt que s'encapa la cançon de la mamet, e ieu que fau lei devers sus la tela encerada
« Mai se l'a rèn de tan bèu que la frema Mai se l'a rèn de tan mau inventat La fe de Dieu per ela si consuma A sa beutat si pòu pas resistar... »
E mai encara canta lo paure mèrle mèrle, e mai encara canta... E bèn, vòstre pichon fiu, coma se pòrta uèi ? Fòrça bèn, fòrça bèn, fa son espicanalisa : enfant, un pichon sac de vida, un saqueti de mèrda, de crida. - Cresi que l'a quauqu'un qu'arriba. Non, vau pas dire qu'oblidem pas lei que fan bèn sofrir davant que de tuar, oblidem pas que lei temps s'anóncian mau. - Cresi que l'a quauqu'un qu'arriba, que degun l'aviá invitat : mon bèu pichon, fa ba, fa grand, fa pan pan, fa quatre quatre quatre. Après, charpin e gau, patin cofin la vida. Aquò's polit de me'n rèn dire. Mai digatz-mi aquò dins lo magnetofòn : fa ba, fa grand, fa quatre quatre quatre... Per lo museum de l'an 2000, es pas luenh, seccion antropologia. L'aurà ben un felen per faire una tèsi sus la lenga dau brèç, senon en qué serviriàn lei lengas d'un temps. Vesètz, bràvei gènts, ont nos mena de nos metre ais aurelhas lei grafions d'enfança, qu'ara es plus tèmps de contar sa vida, e mai per parlar de sa lenga. Que lo gòlem de gip es pèr carrieras, e pòt plus s'i vèire, e vira, coma un ensucat, e debesquilha lei santibèli qu'avián pres de grana, e lei gènts passan sèns ren dire, o fan ensemblant - qué volètz, la santat, (rèn de plus bèu que la familha) - e vira lo manjaire de calhassa que bat la fèbre de chivau - i a pas plus brave qu'eu - lo destruci que fa vila nòva, pèr de tèmps nòus, ont de nàutrei aquélei que restaràn, l'en aurà encara pènsi, auràn vergonha, aicí, en riba de-mar, dins aquel pays “si accueillant, si ensoleillé”. Va dison lei vièlhs : "Pichon, se podèm pas levar la plaça, au mens fau sauvar la carcassa..." Auràn pas besonh de tròp lo pregar, lo de la tèsi, per nos retrobar lo substrat, que te lo retròban ara en Poitou, après tant de sègles, tant de gènts venguts dau Nòrd amb son parlar coma fau. Dau moment qu'avèm lo substrat, va bèn.
Adonc, qué fèm ? Se prenèm per lo Goncourt occitan ? Mèfi. L'an marcat dins lei Temps modernes, que « le scripteur occitan est dans un état d'extrême isolement ». A prepaus (va sabi, francisme), un còp de mai, viri dins aquel ròdol estrech, quatre marridas carrièras que te garci cènt francs se se i vei lo solèu un jorn de decèmbre coma encuei, de carrieras d'Arabis uei, amb d'ostaus de cinc sièis estancis, e pas de botigas narrosas coma se'n fa de molons dins lei vilas vièlhas, pas encara - la pèira, lei murs gavards, e sus lei lindaus, de datas, 1620, 1670, vos en pregui, monsur, anatz pas nos faire l'istòria de la vila, lo còp dei rèire grands pescaires e corsaris - subretot que son pas d'aicí vòstrei gènts : Gavòts e Italians, coma tot lo monde - anatz pas nos faire lo còp de l'aubre genealogic, e lo còp deis aupins braquicefals. Va bèn, va bèn, avètz bèu dire, siàm totjorn de quauque part, un uelh davant, l'autre darrier. E un còp de mai, viri carrieras ont nasquèt lo paire, e son paire, e tanbèn lo rèiregrand que lo primier trabalhèt ais chantiers, vengut de montanha. Dintri en cò dau boquinista. Barbarella e tota la B.D. liceena, lei ravans dei graniers de la vila, conoissètz ? A ! Io libre es abenat, rar : crompi, còsta pas lei uelhs de la tèsta, e mai se m'a vist venir lo boquinista. Un libre bèu, bèn estampat -
Pouesio provençal, 1918 -, una dedicàcia, « avec toute ma sympathie », e un bèu parraf.
Mai lei paginas son pas copadas. Moriguèt sèns va legir, l'amic de la dedicàcia. Moriguèt simbolicament sèns va legir.
Metrai Io libre sus una pòst : un de mai, tota una molonada de vidas esquichadas per pas grand causa. De poèmas qu'escrivián après l'escòla, ò dins son cabanon : un camin que pènd en mar, una baranha d'autciprés, quàuqueis vetas de vinha, li donava d'alen lo païs. E mai son uelh non lusiguèsse que de gau ai repàs dei felibres, lo repàs que se dòrm, escotatz, siàm de dieus, espalancam la bosca per ne'n faire de bigas, de bigas grandas que ténon lei batèus, la vila rego1a de seis barris, - e lo Mèstre totjorn parlava, parlava lo provençau ais inauguracions d'estatuas, e leis obriers metián tant cadun per auborar de la palunalha en rara de vila la primiera Borsa dau Trabalh. - "Pas de politica", disiá lo Mèstre :
« Anen, parten Targaire de la Margo, Lou mèstre a dich : pèr la Prouvenço en targo, Lanceto en man si manden bèn lou còup, Sus la tintèno aguen pas pòu... »
E leis obrièrs, entre vèire aqueu biais, vouguèron plus tornar dins l'ostau de sa lenga, e dintre la Borsa dau Trabalh pengèron d'autrei ex-voto, escotèron d'àutrei vòtz. "Mon pòble, t'aimi e tu m'escotes pas", plorava Io mèstre. Mai, cien de dieu, qué faguèt de sei riquessas, quand foguèt l'ora de parlar ? Quand venguèt lo temps de laissar lo solèu que fa trepar – Pouesio prouvençalo, 1918 - valènt-a-dire escrichas au frònt. E de qué ditz ?
Que la rota mena au castèu de la princesa dormilhosa, la chata de la còma d'aur, que coma ela voudriá dormir fins a l'acabada de la tèrra...
"Paure", diguèt la vièlha, "lo darrier còp que veguèri mon paure marit, èra en 17, (un bèl òme, sabes, en sordat)", e canta la crida dei fremas, terrible :
« Boan Dieu boan Dieu Manda-mi lo viu S'èra moart que nén fariáu S'èra un poarc lo salariáu Vau mielhs un poarc qu'un òme moart... »
Vaquí. Mi retrobi dins aquélei quatre marridei carrieras. E cridon lei pichons Algerians, ambe la mema vòtz, lei mémei paraulas que cridavian quand eriàm pichons, e que plus degun conois au licèu. Vaquí lo recapte d'occitanitat, sénhers e dònas, vaquí cu tèn la lenga, vaquí cu tèn la clau.
"Me parlatz pas d'aquéleis enfants", ditz la vièlha, "son grossiers coma un pan d'òrdi. Mai preféri encara leis Arabis qu'aquelei negres ambe son nas tot esfogassat. Mi fan paur".
Ansin parlèt la figura ieratica dau passat, e lei brancas de baguier florit li tombèron dau frònt, e l'estatua de l'obrierisme calèt. E qué vòs que ti diga, la vièlha, de s'èstre embroncada contra lo tèmps nòu ? En avènt passat tota sa vida dins aquesta carriera, darrier sei tres geraniums, levada a cinc oras, ostau lèst a sièis, tres oras de mercat a barjacar, e de longas jornadas de pedaçatge e de cosina, fins que leis òmes sòrton. A siblat lo chantier. Arriba l'òme, dau monde dei batèus, e ne'n fau aprofechar, que lo dimenge se'n anarà - es a eu lo dimenge : la caça e la pesca, lei bòchas, lei quadretas e lei dominòs, e lo jaquet, e lo bordèu que se tanca en rara de ciutat, dins lei canissas e lei demolicions de batèus. E lo sant dei sants, la matinada dau music hall. Revue locale. Canta lo comic -
« Je suis le toupinier qui fait son polit mestièr. Se siáu de manca carcanhatz L'a de qué s'enfangar »...
"Issa", crida la sala, e lo cònsol promet lo "tout-à-l'égoût", e Pagnòl va sortir sei conariás, e sigueriatz vivènts lei vièlhs, joines, la vila èra vòstra e normau de parlar provençau entre se e defòra - e lo felibre cantava, alentorn dau fuòc :
" Dòu mens perdren pas tout, car veici li felibre, De la Prouvenço encuei que la grand' amo vibre ; E cadun va coumbatre en d'aqueste grand jour Per agué lou poutoun de la Rèino d'amour..."
e crompava sa promièra banhòla.
Ara, a son estatua lo felibre, e la vièlha escota Ràdio Alger en cò dei vesins, e la vila qu'a la tèsta pas finida a partit autra part, dau costat deis òrts e dei còlas, dins un çaganh de bulls e de rotas nòvas, conoissètz la cançon, e per lei H.L.M. e lei residéncias passa lo Messia bèn conegut : veniáu vos dire, bravi gènts, qu'es tèmps de parlar occitan. Subre òra que venètz, Monsur, o benlèu que ne'n siàm pas au tèmps. Amics, ditz lo Messia : Amic ò conoissènça, li fa l'autra, conoissi plus degun. Talament que lei caps istorics parlan pas plus que francés : Es foale aqueu messia culturau. En francés parlarem d'Occitània...
(Entracte : S'endevén que la C.I.A. s'interessèt a l'afar. Es un sale còp que nos arriba, diguèt lo capolièr, l'a degun que parle occitan. Fau s'i metre. - Doas oras despuèi, doas equipas èran au trabalh. La primiera ambe « Parlam provençau », la segonda que cantava : « Siàu anat a mon cocordier, ai culhit tres cocordas ». « N'as mentit », disiá lo numerò 3, « n'as culhit 6 ». E 6 continuava. E fin finala cridavan : "As culhit tot lo cocordier polit".
"Seretz lei kurdes dau programa comun", disiá lo capolier.
L'endeman, passavan lei raras d'Occitània dins una sèuva d'Auvernha. N'àutrei, nen toquèron un que li disián Rovier, un balés, e sabi pas coma faguèt son còmpte, mai foguèt en tres setmanas lo cap de l'occitanisme locau.
Uèi, après un mes de militantisme, es plus qu'un ravan. Plega plus l'uelh, es espotit de daut jusqu'au debàs. Pecaire, es un gròs malaut, dison lei gènts. Avián pas comprés perqué, mai a cada acamp, vesiáu bèn que i aviá d'auga a la ret. Fasiá lei brigas !
Ara, sabi. Me parlèt, Io Rovièr, sus son liech de malaut :
"Es la fin de tot, me faguèt ... Gacha, vaquí lo carri deis armas, ambe lei tres bèstias davant ... Ai culhit tres cocordas, per qué faire... Nòstre país va debanar, de segur, que lei gròssei tronchas parlan pas que francés..."
Fin de l'entracte).
Ne'n faudriá mai per descorar lo Messia. Passa carrieras. Lenga Lazara, enauça-ti d'entre lei mòrts. Aquí siàu, que l'aviá un còp un òme e una frema que restavan dins una polida ciutat, en riba de mar. Telluricament (ansin disèm n'àutrei qu'avèm fach d'estudis, e mèfi : es masculin "estudi", valènt-a-dire : "un estudi", rapelatz-vos), telluricament l'endrech es fòrça interessant, que l'arc pirenenc te frusta lei lauvissas ercinianas vièlhas - lauvissas benesidas, qu'encontratz a cada recavada d'assaniment ò de fondacions, ara que cadun fa l'ostau dins la còla, vos saludi lauvissas qu'amagatz lo s coneigut sota lo v maritim. - Va bèn. L'emmerdant, dins aquélei zonas de contacte, es que de còps la terra trema, e lo barban aclapat duèrbe un uelh. Empacha pasmens que lei gènts dòrmon tranquilles coma Baptista. Un jorn donc que dormián tanbèn aquel òme e aquela frema, l'Angel venguèt au nom de Dieu, e, amb intencion deliberada, faguèt un pichon a la frema. Diguèt tanbèn : "La vida que si mena ara es acabada. Cresètz d'èstre modèrn perqué avètz crompat la ràdio e la sala pèr manjar. Mai s'acaba lo tèmps de l'aiga a la pila. Vos lavaretz plus jamai dins la cosina. Aqueu pichon veirà de causas grandas" ("cauvas", diguèt l'òme). "Adieu temps de tifoïd e de tavans, que cadun podiá faire sa faucada en riba de mar, sota de pins ecologics. Cromparetz la banhòla e l'apartament, auretz d'àutrei malautiás, cagaretz dins un pati vertadier, veiretz de païs en sortènt de vòstre trauc e de molons de gents vos vendràn veire. Es pr'aquò fau que fagui aquel pichon, qu'apelaretz Désiré. La pinha de vermes lo trabalharà plus, e dau cùòp viurà vièlh, e a trenta ans una vòtz li dirà : Paure, se nos voliás passar de la man d'ailà de l'aiga. Fau anonciar la bòna novèla, que lo tèmps es vengut de parlar occitan. Ai de ma lenga, dirà lo pichon, qu'es de recuperacion."
E nasquèt un pichon, que sonèron Désiré. Aparentament normau. E degun li parlèt pas provençau. A l'escòla, joguèt a de polits jòcs, coma "lo Molon", "Garri garri sòrti", que conoissètz de segur s'avètz legit Le trésor des jeux provençaux, e se mesclèt a la ralha dau quartier - cauva interessanta de poder dire dins un acamp d'intellectuaus : "n'àutrei, siàm de filhs dau pòble, avèm agut una edicacion de ralha".
Òu brave, mont anatz... Doblidetz pas lo problèma : S'anavan pas d'acòrdi, la lenga e la pensada, seriá comic. E maugrat aquò si vòlon mau. Pasmens escrivi, de çò que si passa au quartier, que vire bèu o pas. Es datat, per lei mòrts, novèmbre de 1974. Tot es verai, tot es imaginacion. Te va vendi pas coma me l'an vendut. E tot part d'aquela frasa :
– Ça commence par la langue et ça finit avec des mitrailleuses... Me garça aquò sus lei bregas e s'auça de la taula lo Bremònd, roge, lo codonh ais aurelhas dins la marrida tofor dau burèu. Atencion, parlarà totjorn francés, Bremònd, mai coma faire, un pauc mai seriá tròp. Reviri tot. Sens mau. Vos respòndi d'una que son francés es pas luenh de la lenga d'òc. Mai de la lenga d'òc, eu, se'n garça, que l'avèm sortit dei Chantiers per èstre adjoint, e se braca un trabalh terrible, amb la tiera dei gènts tota la jomada que vènon, intran, demandan. Es pas possible d'aver una plaça pèr lo fiu, pèr la filha, m'an dich qu'embauchatz ai bordilhas, podètz pas rèn faire per mon niston que se marida, auriá de besonh d'un apartament... Trabalh e lotjament tot lo sant clame dau jorn.
Ara compreni. L'a un brave moment que deviá n'aver pron lo Bremònd. S'es tot estofat : lei cors de lenga, lei conferéncias, l'ajuda de la Comuna. Tot aquò li reveniá gaire mai disiá pas rèn.
E quand parlavi de ceba, me respondiá d'alhet.
Brama pas. Parla en mesurant lei paraulas, per metre lei títols sus lei i : que siàm d'irresponsables, que pòt pas nos veire ni en pintura ni en figura : se'n garçam coma de l'an quaranta de la classa obrièra, e coma sabèm que parla pas pus provençau, la mandam dins una batalha de rèiregarda Qué pòt i gagnar la classa obrièra ? Fasètz que d'arribar, e cresètz qu'anatz tot menar ? Pichon borgés...
L'a dètz ans, auriáu agut lo cuou sarrat coma una pinha vèrda de me faire dire de tot ansin. Auriáu petat : "Ò Bremònd, t'a pas encara possat que dos uelhs !". Ara, la ronha me pren, mai dieu pas rèn, garci pas lo camp. Que benlèu a rason eu tanbèn, vai-te'n saupre. A partit lo batèu. Ara l'arrestam plus lo Bremònd :
"- Tot çò que l'a, l'a pagat bònbòn la classa obrièra. Ont eriatz lei Provençaus de la còsta plena quand se fasiám petar lo morre ? A cantar la Magali davant Petain ? Podètz pas comprèndre que l'avèm représ a la borgesià, lo drapèu francés ? Que venètz nos lei rompre, amb vòstra Occitània. Occitans, Provençaus, pèr ieu es parier, aqueu pichon a leis uelhs de son paire..."
Per la veiriera granda, lei darsas entieradas, lei batèus U.S. ormejats a travèrs de la rada, un molon de velas que viran vers lo frieu ; a fach quatre gotas e lo mistrau blau se lèva, te rapròcha leis bauçs fèrs ailamont, a lei tocar, un grand bancau de montanhas en riba talhada, blava de calhassa, grisa de pins bastards. Amb lei radars qu'en subre li cantan. Ben nomadas. Caumas, Cropatier, Bauç dei quatre auras, qu'avèm fach d'etimologia en classa, e lei minòts espantats, que la mapa te ditz : bau des 4 heures, mai se'n garça de l'etimologia lo Bremònd, qu'un còp m'i pogèt sus aquela montanha, e me contèt la fin dau maquis : tres jorns a trissar per arribar aquí, amb lei SS enaut qu'espèran, e la miliça avau que fa cremar aquela puta de bartassa. Aqueu jorn de junh. E lei companhs espotits. Bòn, ara avèm de noms de carrieras, e la montanha redevén lo pantais d'enfança, quora lei Mandrins tampavan l'angoissa, e lo trauc sota la montanha que se'n va fins au país dei sòrgas, país de sangliers e de corts d'amor mòrtas, e lei ex-votos de la capèla - lo fusilh que peta, la carriòla embalada, lo malaut que se'n sòrt, - ont de gènts vestits coma de santons assajan de nos dire de cauvas... Un canton a despart que fins ara s'èra pas jamai laissat traucar de rotas, e demorava fèr, despuèi lo temps dau carbon de bòsc e dei glacieras. Mai luenh encara, en pè de montanha, la mar, e la mata deis isclas, e a cada còp la reclama que me revén, de tèsta : « Le dernier refuge d'un certain art de vivre. Pour ceux qui aiment vivre en dehors du temps, dans une nature qui restera toujours préservée, nous construisons au "pré des palmiers" quelques demeures exceptionnelles par leur qualité et leur conception. Avenue Franklin-Roosevelt, Paris... ».
Dotze estancis qu'a la Comuna. Granda. De veire e de betum. E au ròdol, vesètz la molonada dei teulissas ròsas, ben esquichadas, de la vila vièlha, e lei vilas, leis ostalàs que bafran lei còlas vèrdas, e lei cubes de la Z.U.P., e la granda ferralha dei chantiers... E lo Bremònd, me mostrant tot aquò, que ditz : « Sabes, es pas de parlar provençau que donarà de trabalh ai gènts... Gacha çò qu'avèm fach desempuèi vint-e-cinc ans... »
Agachi. E vesi. La vilassa, emprenhada, enòrma. Se'n fai qu'un, serà bèu. Benlèu que siàm au bot.
Sèmbla pas de creire que se son bagarrats per aquò, Bremònd, lo paire... Era talament content lo paire que la populacion creguèsse, que desempuèi cinquanta ans, la vila creissià pas, que crebava, de caire, en riba de mar sèns paumiers... Es pròva que se pòt i viure, au païs, que li siàm jamai tant estats, a l'ora de l'espandiment, a s'esquichar entre mar e montanha. Un pati de destrucis. De racar. E impossible de se despegar d'aquò, entre veire la rada per la veiriera granda : coma èra la rada d'àutrei tèmps ? Veire un còp aquela lòna nusa, amb de sanha fins au bauç ailalin, e d'esplajòlas. Lo rebat de l'aiga, e degun. L'enveja de passar lo bull, e tot recomençar. Lei còlas netejadas, nusas. Quora la grand nasquèt, lei Chantiers àviàn pas encara pres tota la riba... moissa, ambe de clauvissas mòrtas. Ata, un sacàs d'iruges, de sanhas, de fèbre, tota mèrda l'estiu... Vaquí bèn la trapèla pèr cons, lo passat, lo passat... Et l'érudit local qui nous dit en racontant sa vie : « Notre ville est devenue aujourd'hui une magnifique cité... Elle s'est fort étendue... Des quartiers neufs ont surgi... Souhaitons que son beau littoral conserve sa beauté, ainsi que sa campagne agreste... » Òc, e tanbèn a son pichon stock d'apartaments dins lei residéncias deis annadas 60.
Adieu Bremònd. As rason. Es desconar de metre en abans la consciéncia etnica (l'accent morís, madama) quand avèm de problèmas coma tótei lei regions de França e de Navarra. Adieu.
Bolegar. Davalar leis escaliers. Un molon de gènts a saludar, de tota mena, e subretot de companhs, que trabalhan, que barjacan... Vos farai pas de sociologia. La Comuna, aqueu que li vén, li viu, dison lei gènts. Es qu'aicí, a despart dei chantiers, l'a pas gaire de trabalh. Ambicion numerò un : la Comuna. Vai-te'n desmesclar l'amic de l'oportunista. Aquà atissa. Mai es ansin, pas en sièis. De tot biais, 25 ans de Comuna, aquò fa de trabalh sociau terrible, e pas de grépias. La fin corona l'òbra, ara podètz cagar, de drech o d'assetats, e cadun a vendut son terrenc, aguetz pas paur, la bèstia a pas encara fach son crit.
Empacha pas mens que t'a mandat rasclar de canas, lo Bremònd. Regarda pas de sortir quand plòu, e te l'a fach saupre. O siàs un nèci, o siás dangeirós. Au mens, ne'n siás content. Faliá qu'un jorn o l'autre, lei causas sián dichas, amb eu. Ara que la planta arrapa. Leis àutrei companhs dison pas rèn. Possible qu'agan comprés lo problèma. O pènsan - leis enfants, fau que s'amusen... O creson d'ajudar Provènça, amb l'ensenha sus la banhòla... Cu va saup ? Lei vesi faire la beba, leis intellectuaus collectius dau pòble occitan, e cridar : Fau talhar l'escòla, mon garri, e te despegar de papà. Sèmbla monsur Precaucion, que se tòrca davant que de cagar ... Naut, lei causas van totjorn drechas coma lei gambas d'un chin ... E viva n'àutrei, amb tant d'àutrei !
Mai, sabètz, la pèira va totjorn au clapier, e davant que ne'n parte, farà caud.
Lo pòrt. Fai freg. Es lo temps dei lotòs dins lei bars cauds, entubats, lo tèmps de lèbres faletas e d'aucèus penjats ai vitres. Dintri pas, que siáu d'aquí e conoissi degun. Cresi qu'ai pas jamai jogat au lotò, senon en esperit, amb lo paire, quand contava son enfança... ("Adonc", disiá lo paire, "lo lotò, qu'es un juec d'ivèrn, agradava fòrça ai grands coma ai pichons" : un còp chez l'un, un còp chez l'autre, a s'installar sota la lampa de petròli, a chausir lei cartons, e faliá pas rire - puèi, quand li siàm tótei, amb de botons, de pèiras, de faiòus, cadun te mete un sòu sus la taula, e anem : lo director bolega la saqueta de numeròs, e anóncia, bèn fòrt, fins que lo primier se mete a bramar - quina ! E te prene un sòu sus la taula, après verificacion... Bèn entendut, cadun assajava de ponhar lei tacas de cadun : lo marrit jogaire que faliá crispar, lo trichaire que faliá espinchar, lo ladre, que faliá contestar pèr de rire, e lo que chimava son gòt de vin blanc en se'n garçant de la partida, tótei contents, en amistat ...)
Encara una figura d'aquela puta de vida per procuracion, lo lotò deis obrièrs de 1920. Ara, jògan de la man d'ailà dei veirinas entubieradas, ai cartas, au lotò, sabi ieu, tan luenh coma l'Atlantida. Aquò's mon tren. Ne'n manca de gènts que fan vida rèn que de causas simplas coma aquò ! La vida vidanta, mon bèu, fai tirar.
Renat Merle

[1] Renat Merle, « En passant per la Comuna »..." Obradors, n.7 - prima de 1975 (Obradors es editat pel Centre d'Estudis Occitans de l'Universitat de Montpelhièr)

A la pòrta dei Chantiers

René MERLE — 2025-10-23T08:28:07Z

A la pòrta dei “Chantiers” [1].

Dissabte. Sus lo rebòrd de l'èstra, a jà grelhat lo blat de Nadau, marca que tòrna nàisser la vida au mai escur dei longuei nuechs.
Mai ela, sente tanben la vida dins son ventre. E a paur. Belèu mens de sei parents que dei gents dau joine : aquelei, come te van prendre la cauva, enca'mai amb una filha d'Italians !
L'autre ièr, se diènt per tornar de linge net, se'n anèt parlar a la matrona, aquela qu'acochèt toei leis mossis de la carriera.
— Paura pichona, crèsi qu'aqueste cop t'a ben agantada, aquèu mòstre...
La matrona li demandèt de qu'anavon faire, ara. Mai l'aviá qu'una cauva de faire, bòrd qu'aviá fisança. E l'èra per esto sera.
Ara faliá l'anar. En sortènt, aviá regardat la pichòta peça, sensa sacher se la tornariá veire : la pila, la cosiniera, l'alcòva au fons, e lo ridèu per escondre la topina. Sa maire cordurava lei bralhas de la Marina a la maquina, pròche l'estra.
— Dove vai ?
Parlavan ren qu'italian a sa filha, come ambe lei vesins. Son italian de Buti (Toscana).
— Vau adurre lo linge au farmacian...
E donc èra montada au baloard dau 4 de setembre, un autre monde, puei se n'era tornada per lo Cors. Mai voliá pas encapar lo pòrt, ambe sei bars. D'òmes, ren que d'òmes, que vos agachan. E d'aqueu pissador au mitan...
Era passada de darrier, per la carriera dau manescau, e aviá enquilhat lo cai fins a la plaça de la Luna. Perqué la Luna ? lei fremas que marchon drech li van pas, plaça de la Luna. Es lei fremas de vida que li van.
Pasmens, s'èra tancada davant la pòrta dei “Chantiers”, mai d'escondon.
Ara li siam. Sibla. La serena de la sortida.
Son paire, risca pas de lo veire, urosament : s'es mes en “promenada”, lo premier de mai, e l'an garçat defòra. Ara trabalha a Tolon, arribarà 'me lo batèu, par le bateau, pus tard.
Aviá vist sortir son amorós, ambe dos joines que conoissiá, de vista, a qu'avián un èr de dos èrs, grèus.
— L'anam.
— Monte anam ?
Au cabanon d'un collèga. A la Rove.
Camineron lèu-lèu. passeron lei muralhas dau covent vielh de Presentacion, lei darrieras guinguetas dei Moissècas. Sentiá a mar e a vas.
Pojeron un pauc dins lei pins.
Èra un ostau fòrça vielh. L'aviá taula mesa, e de flors sus la taula, de flors d'ivèrn. E un gros fuec dins la chaminèia.
Disián pas res. S'ausissiá ren que lo vent dins leis aubres e sota la pòrta. Lei dos joines avián partit. Ara, devián estre en cò de sa maire, per li dire, ceremoniosament, e en francés :
— Madame, nous venons vous dire que votre fille, elle a enlevé notre ami. Maintenant, vous savez ce qui reste à faire...

P.S - Lo pichon es neissut en junh de 1909. Li an dich Nové. Dèu
l'aguer un bòn desenau de reires felens que sabon pas, que sauran pas jamai, perqué sa reire reire maire esperèt davant la pòrta dei “Chantiers” de La Sanha, esto sera de decembre de 1909.
Renat Merle

[1] Armanac de Mesclum, 2005